Vocabolario Dantesco Latino

essentia, -e (s.f.)

DEFINIZIONE:

1. essenza, natura (Castiglioni-Mariotti).

Ep. XIII 58 Quantum vero ad essentiam, probo sic: Omnis essentia, preter primam, est causata, aliter essent plura que essent per se necesse esse, quod est impossibile (...).

Ep. XIII 59 Cum ergo virtus sequatur essentiam cuius est virtus, si essentia intellectiva, est tota et unius que causat. Et sic quemadmodum prius devenire erat ad primam causam ipsius esse, sic nunc essentie et virtutis.

Ep. XIII 60 Propter quod patet quod omnis essentia et virtus procedat a prima, et intelligentie inferiores recipiant quasi a radiante, et reddant radios superioris ad suum inferius ad modum speculorum.

Ep. XIII 64 Bene ergo dictum est cum dicit quod divinus radius sive divina gloria, “per universum penetrat et resplendet”: penetrat, quantum ad essentiam; resplendet, quantum ad esse.

Ep. XIII 65 Quod autem subicit de “magis et minus”, habet veritatem in manifesto; quoniam videmus in aliquo excellentiori gradu essentiam aliquam, aliquam vero in inferiori (...).

Mon. I iii 3 Non enim essentia ulla creata ultimus finis est in intentione creantis, in quantum creans, sed propria essentie operatio: unde est quod non operatio propria propter essentiam, sed hec propter illam habet ut sit.

Mon. I iii 5 Dico ergo quod nulla vis a pluribus spetie diversis participata ultimum est de potentia alicuius illorum; quia, cum illud quod est ultimum tale sit constitutivum spetiei, sequeretur quod una essentia pluribus spetiebus esset specificata; quod est inpossibile.

Mon. I iii 7 Nam, etsi alie sunt essentie intellectum participantes, non tamen intellectus earum est possibilis ut hominis, quia essentie tales speties quedam sunt intellectuales et non aliud, et earum esse nichil est aliud quam intelligere quod est quod sunt; quod est sine interpolatione, aliter sempiterne non essent.

Mon. I xi 4 Sunt enim huiusmodi forme quedam compositioni contingentes, et consistentes simplici et invariabili essentia, ut Magister Sex Principiorum recte ait.

FREQUENZA:
Ep. 8
Mon. 7

INDEX LOCORUM:
essentia, Ep. XIII 58; 59; 60; Mon. I iii 3; I iii 5; I xi 4
essentie, Ep. XIII 59; Mon. I iii 3; I iii 7 (2)
essentiam, Ep. XIII 58; 59; 64; 65; Mon. I iii 3

LOCUZ. E FRAS.:
essentia intellectiva: Ep. XIII 59

VARIANTI E/O CONGETTURE:
—

CORRISPONDENZE:

Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
essenza, vd. VD.

Latino classico e tardoantico:
ben att. nel lat. class. e tardoant. con il signif. di «natura, ratio» (vd. Forcellini s.v. essentia): es. Quint. Inst. VIII iii 13 Multa ex Graeco format nova ac plurima a Verginio Flavo, quorum dura quaedam admodum videntur, ut ens et essentia; quae cur tantopere aspernemur nihil video, nisi quod iniqui iudices adversus nos sumus ideoque paupertate sermonis laboramus (CC); III vi 23 οὐσίαν, quam Flavius essentiam vocat, neque sane aliud est eius nomen Latinum (CC).

Latino medievale:
il sost. è att. con estrema abbondanza nel lat. mediev., pertanto si riportano solo alcune occorrenze a titolo d'es.: Alberto Magno, Sex princ., I 2 (...) forma est simplici essentia consistens (LLT); Tommaso d’Aquino, Contra err. Graec., I 1029 Nam apud Latinos substantia usitatius pro essentia accipi solet, quam tam nos quam Graeci unam in divinis confitemur (LLT); Comp. theol., I x 18 Essentia enim uniuscuiusque rei est illud quod significat definitio eius (LLT); Summa theol., I, q. 93, a. 7, a. 2 Mens autem non significat actum; sed magis potentiam, vel etiam essentiam intellectivae animae (LLT); Pietro di Giovanni Olivi, Comm. in II Sent., q. 51, i. 2 Constat enim quod essentia intellectiva et incorruptibilis plus differt a sensitiva brutorum quam quaecunque sensitiva essentialiter differens a parte intellectiva tanquam inferior specie a superiori (LLT).

Lessicografi medievali:
Papias (s.v. essentia): Essentia dicta quia nec incipiens aliquando nec desinens esse sed esse semper proprium eius est. Essentia substantia, natura vel eternitas eo quod semper est (Mirabile).
Uguccione, S 215, 1 (s.v. sum): (...) essentia -e, idest substantia vel proprietas essendi (DaMA).
Balbi (s.v. essentia): Essentia: ab esse infinito derivatur hec essentia -tie, idest substantia vel proprietas essendi. (...) Papias vero dicit: Essentia substantia, natura vel eternitas eo quod semper est. Et differt essentia ab esse, quia esse est actus essentie. Essentia autem dicitur cuius actus est esse (...) (Mirabile).

Commentatori danteschi: —

NOTA:
Il sost., che deriva da esse, equivale al greco οὐσία (cfr. Quint. Inst. III vi 23) ed è att. a partire dalla latinità class. con il signif. di «natura, ratio» (vd. Forcellini s.v. essentia), 'essenza' (vd. Gaffiot s.v. essentia e Blaise Patr. s.v. essentia).

Nel lat. mediev. essentia possiede il signif. primario (tipico del lessico filosofico e scolastico) di «substantia, subsistentia» (vd. Du Cange s.v. essentia 1), di «existentia, qua res actu existit, ratio existendi» (vd. Du Cange s.v. essentia 5) e di «status, conditio, possessio, usus, ius utendi» (vd. Du Cange s.v. essentia 2-4).

D. ricorre al vocabolo - insieme all'agg. derivato essentialis - nel solo senso filosofico di essentia, substantia. A proposito di Ep. XIII 59 (vd. Azzetta Ep. XIII, p. 315) è necessario sottolineare che «essentia intellectiva, est tota et unius que causat» è la lezione (accolta dagli editori precedenti) tramandata da tutti i codd. a eccezione di Ma1, Ma2, Ma3 e Bar che presentano l'errore di accordo essentia intellective. Sulla base di tale corruttela Cecchini, L’editio princeps, p. 374 ipotizza l'esistenza di un'ampia lacuna d'archetipo causata da un salto dell'occhio imperfetto; il passo, in originale, si sarebbe presentato in questa forma: «si essentia <intellectiva est causata, virtus essentie> intellective est tota et unius quod causat». L'intervento è «oneroso» e «prende le distanze dal testo già accolto» da Pistelli Ep. e dai precedenti studiosi, ma restituisce il senso al passo dantesco.

AUTORE: Federica Favero.
DATA REDAZIONE: 09.09.2022.