necessario (avv.)
DEFINIZIONE:
1. necessariamente (
Castiglioni-Mariotti), inevitabilmente.
De vulg. II xi 13 Nec etiam pretermictendum est quin iterum asseramus pedes ab invicem necessario carminum et sillabarum equalitatem et habitudinem accipere, quia non aliter cantus repetitio fieri posset.
Mon. III ii 4 Sed ad non nolle alterum duorum sequitur de necessitate: aut velle aut non velle; sicut ad non odire necessario sequitur aut amare aut non amare; non enim non amare est odire, nec non velle est nolle, ut de se patet.
FREQUENZA:
De vulg. 1
Mon. 1
INDEX LOCORUM:
necessario, De vulg. II xi 13; Mon. III ii 4
LOCUZ. E FRAS.:
—
VARIANTI E/O CONGETTURE:
—
CORRISPONDENZE:
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
necessariamente, vd.
ED (M.
Rak).
Latino classico e tardoantico:
ampiamente att. dall'età class. con il signif. di «ex necessitate» (vd.
Forcellini s.v.
necessario): es.
Cic.
Fam. V 21 hoc vero tempore cum alii interierint, alii absint, alii mutati voluntate sint, unum medius fidius tecum diem libentius posuerim quam hoc omne tempus cum plerisque eorum, quibuscum vivo
necessario (
CC);
Nep.
Alc. 8 quo facto
necessario aut classe conflicturum aut bellum compositurum (
CC);
Sall.
Iug. 21 Adherbal ubi intellegit eo processum, uti regnum aut relinquendum esset aut armis retinendum,
necessario copias parat et Iugurthae obvius procedit (
CC).
Latino medievale:
l'avv. è ampiamente att. anche nel lat. mediev. con il medesimo signif.; si riportano alcuni es.:
Beda il Venerabile,
Retr. Actus, 2 Tenebrarum nomen in Graeco singulari numero legitur, id est σκότος, quod latinus interpres, quia singulari numero proferre nequibat,
necessario pluraliter tenebras posuit (
LLT);
Anselmo d’Aosta,
Monol., I 35 Verum cum constet quia verbum eius consubstantiale illi est et perfecte simile,
necessario consequitur, ut omnia quae sunt in illo, eadem et eodem modo sint
in verbo eius (
LLT);
Giovanni Duns Scoto,
Ord., I, d. 1, p. 2, q. 2, 2 Ille enim finis qui
necessario movet efficiens, puta agens naturale,
movet necessario metaphorice, quia
necessario amatur vel appetitur naturaliter; qui autem
movet efficiens contingenter,
movet contingenter metaphorice (
LLT).
Lessicografi medievali:
—
Commentatori danteschi:
—
NOTA:
L'avv., derivato da necessarius, è att. nel lat. class. - anche nella forma necessarie - con il signif. di «modo necessario, ex necessitate» (vd. ThLL s.v. necessario), corrispondendo quindi al greco «ἐξ ἀνάγκης, ἀναγκαίως» (vd. Forcellini s.v. necessario). Il medesimo signif. e l'alternanza tra le forme -ie / -io ricorre anche nel lat. mediev. (vd. es. DMLBS s.v. necessarie), dove la parola è spesso impiegata come parte del lessico tecnico della filosofia.
Nessuno dei principali lessicografi mediev. registra il lemma, limitandosi Papias (s.v. necessario) a osservare che «Necessario ipsa terminatione dativi pro adverbio accipitur sicut sero, cito, manifesto, merito et caetera (...)» (Mirabile). L'equivalenza con necessarie, invece, è sottolineata da Firminus Verris (s.v. necesse): «Necesse et Necessario ponuntur adverbialiter pro necessarie (...)».
D. ricorre all'avv. in soli due passi della sua produzione lat. a indicare l'ineludibilità di determinate condizioni (De vulg. II xi 13), l'inevitabilità di di determinate conseguenze (Mon. III ii 4). Il corrispettivo volgare necessariamente (in ED) costituisce un hapax nell'opera dantesca (risulta att. solo in Conv. III xi 16), dal momento che l'autore di norma preferisce l'espressione equivalente 'di necessitade'. Nelle opere lat., inoltre, D. impiega anche i termini collegati necessarius, necesse, necessitas e necessito.
AUTORE: Federica Favero.
DATA REDAZIONE: 26.09.2022.