Vocabolario Dantesco Latino
www.vocabolariodantescolatino.it


[ visualizzazione standard - elenco voci ]
inquiro, -sivi (-sii), -situm, -ere (v.)

DEFINIZIONE:
1. ricercare, cercare di scoprire (Castiglioni-Mariotti).
Ep. XIII 10 (...) propter hoc munuscula mea sepe multum conspexi et ab invicem segregavi nec non segregata percensui, digniusque gratiusque vobis inquirens.
Mon. II ix 13 Nam de primo cum de sede patris Enee, qui primus pater huius populi fuit, verteretur litigium, Turno Rutulorum rege contra stante, de comuni amborum regum assensu ad ultimum, propter divinum beneplacitum inquirendum, inter se solum dimicatum est, ut in ultimis Eneydos canitur.
2. indagare, investigare, esaminare (Castiglioni-Mariotti), in senso filosofico e scientifico.
De vulg. I ix 1 Nos autem nunc oportet quam habemus rationem periclitari, cum inquirere intendamus de hiis in quibus nullius autoritate fulcimur, hoc est de unius eiusdemque a principio ydiomatis variatione secuta.
Ep. XIII 18 Sex igitur sunt que in principio cuiusque doctrinalis operis inquirenda sunt, videlicet subiectum, agens, forma, finis, libri titulus, et genus phylosophie. De istis tria sunt in quibus pars ista quam vobis destinare proposui variatur a toto, scilicet subiectum, forma et titulus; in aliis vero non variatur, sicut apparet inspicienti; et ideo circa considerationem de toto ista tria inquirenda seorsum sunt (...).
Ep. XIII 19 Deinde inquiremus alia tria non solum per respectum ad totum, sed etiam per respectum ad ipsam partem oblatam.
Ep. XIII 38 Inquisitis hiis tribus in quibus variatur pars a toto, videndum est de aliis tribus in quibus nulla variatio est a toto. 
Mon. II ii 1 Postquam sufficienter, secundum quod materia patitur, de veritate prime dubitationis inquisitum est, instat nunc de veritate secunde inquirere: hoc est utrum romanus populus de iure sibi asciverit Imperii dignitatem (...).
Mon. II v 6 Sed quia de intentione omnium ex electione agentium nichil manifestum est extra intendentem nisi per signa exteriora, et sermones inquirendi sunt secundum subiectam materiam - ut iam dictum est - satis in hoc loco habebimus, si de intentione populi romani signa indubitabilia tam in collegiis quam in singularibus personis ostendantur.
Mon. III i 1 In principio huius operis propositum fuit de tribus questionibus, prout materia pateretur, inquirere; de quarum duabus primis in superioribus libris, ut credo, sufficienter peractum est.
Mon. III xiii 1 (...) que quidem veritas apparebit sufficienter si, sub prefixo principio inquirendo, prefatam auctoritatem inmediate dependere a culmine totius entis ostendero, qui Deus est.
Questio 66 Sed cum sint plures celi, adhuc restat inquirere in quod, tanquam in propriam causam, habeat reduci.
FREQUENZA:
De vulg. 1
Ep. 5
Mon. 6
Questio 1
INDEX LOCORUM:
inquiremus, Ep. XIII 19
inquirenda, Ep. XIII 18 (2)
inquirendi, Mon. II v 6
inquirendo, Mon. III xiii 1
inquirens, Ep. XIII 10
inquirendum, Mon. II ix 13
inquirere, De vulg. I ix 1; Mon. II ii 1; III i 1; Questio 66
inquisitis, Ep. XIII 38
inquisitum, Mon. II ii 1
LOCUZ. E FRAS.:
VARIANTI E/O CONGETTURE:
CORRISPONDENZE:
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
Latino classico e tardoantico:
il v. è ampiamente att. dall'età class. sia nel senso più generico di 'cercare' (vd. Forcellini s.v. inquiro I 1) sia in quello più specifico di 'investigare, esaminare' (vd. Forcellini s.v. inquiro II 2). Nel primo senso, vd. es. Liv. XXII 7 [Hannibal] Flamini quoque corpus funeris causa magna cum cura inquisitum non invenit (CC). Nel secondo senso, invece, vd. es. CicBrut. 82 quod quamquam scienter eleganterque tractabat, nimium tamen inquirens in se atque ipse sese observans metuensque ne vitiosum colligeret, etiam verum sanguinem deperdebat (CC).
Latino medievale:
il v. è att. con abbondanza anche nel lat. mediev.; per l'impiego nel senso di 'cercare' vd. es. Gildas, Exc. Brit., pinguedinis gratia taurorum more raucos et ad illicita infeliciter promptos; vultus arroganter in altum habentes et sensus conscientia remordente ad ima vel tartarum demersos; uno sane perdito denario maestos et ad unum inquisitum laetos (MGH). Nel senso di 'indagare, esaminare' vd. es. Tommaso d’Aquino, Contra imp., I i 5 Ut autem religionis naturam cognoscere valeamus, huius nominis originem inquiramus (LLT).
Lessicografi medievali:
Papias (s.v. inquirimus): Inquirimus de quibus dubitamus, quaerimus vero nota. Inquiro -is inquisivi -tum activum, componitur ex in et quaero (Mirabile).
Uguccione, Q 7, 23 (s.v. quero): inquiro -is: querimus nota, inquirimus de quibus dubitamus (DaMA).
Balbi (s.v. quero) = Uguccione (Mirabile).
Commentatori danteschi:

NOTA:
Il v., derivato da quaerere con l'aggiunta di in (vd. ThLL s.v. inquiro ma anche Papias s.v. inquiro, Mirabile), è att. nel lat. class. e tardoant. con abbondanza e con differenti sfumature semantiche. Vale infatti «exquirere, anquirere, perquirere, investigare, quasi in aliqua re quaerere» (vd. Forcellini s.v. inquiro), sia in senso proprio ('cercare, ricercare') sia in senso traslato ('investigare, esaminare'). Il v., poi, è anche tecnicismo del lessico giuridico: è, infatti, «verbum forense, et dicitur de iis, qui accusandi causa, aut judicandi, quaerunt qui mores ejus sint, quae crimina, quo de agitur» (vd. Forcellini s.v. inquiro I 2). I medesimi signif. sono conservati dal lat. mediev. (vd. es. DMLBS s.v. inquirere).

D. ricorre al v., nella maggioranza dei casi, con il signif. di 'indagare, esaminare' in senso chiaramente filosofico e scientifico (vd. anche inquisitio). Solo due le occorrenze di inquiro nel suo signif. proprio di 'ricercare, cercare di scoprire' (Ep. XIII 10 e Mon. II ix 13), dove l'oggetto della ricerca - coerentemente con le def. proposte dai lessicografi mediev. - è qualcosa di cui si dubita.

AUTORE: Federica Favero.
DATA REDAZIONE: 09.05.2023.