Vocabolario Dantesco Latino
www.vocabolariodantescolatino.it


[ visualizzazione standard - elenco voci ]
inmediatus, -a, -um (agg.)

DEFINIZIONE:
1. immediatamente successivo (Conte).
De vulg. I xix 2 Et quia intentio nostra, ut polliciti sumus in principio huius operis, est doctrinam de vulgari eloquentia tradere, ab ipso tanquam ab excellentissimo incipientes, quos putamus ipso dignos uti, et propter quid, et quomodo, nec non ubi, et quando, et ad quos ipsum dirigendum sit, in inmediatis libris tractabimus.
Mon. II vii 13 Hiis itaque in capitulo distinctis, duas rationes efficaces ad propositum accipere possumus: scilicet a disceptatione athletarum unam, et a disceptatione pugilum alteram; quas quidem prosequar in sequentibus et inmediatis capitulis.
2. che non ammette mediazione (Conte).
De vulg. I x 7 Que adhuc omnia vulgaria in sese variantur, ut puta in Tuscia Senenses et Aretini, in Lombardia Ferrarenses et Placentini; nec non in eadem civitate aliqualem variationem perpendimus, ut superius in capitulo inmediato posuimus.
Mon. II iv 3 Si ergo miraculum est inmediata operatio Primi absque cooperatione secundorum agentium - ut ipse Thomas in preallegato libro probat sufficienter - cum in favorem alicuius portenditur, nefas est dicere illud, cui sic favetur, non esse a Deo tanquam beneplacitum sibi provisum.
FREQUENZA:
De vulg. 2
Mon. 2
INDEX LOCORUM:
inmediata, Mon. II iv 3
inmediatis, De vulg. I xix 2; Mon. II vii 13
immediato, De vulg. I x 7
LOCUZ. E FRAS.:
VARIANTI E/O CONGETTURE:
CORRISPONDENZE:
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
immediato, vd. ED (L. Graziuso).
Latino classico e tardoantico:
l'agg. è att. a partire da un'età piuttosto tarda (ThLL s.v. immediatus), vd. es. Rufin. Clement. I 20 quid sit omnium primum quidve immediatum; BoethAnal. post. I 2 immediata propositio (...) est qua non est alia prior.
Latino medievale:
si vedano, a titolo d'es.: Consuet. Arroas.codex F, II 51 Statutum est quod statuta ordinis quae sunt per tria generalia capitula inmediata concorditer approbata in libro usuum conscribantur (LLT); Bonaventura, Comm. in IV Sent., d. 1, p. 2, a. 2, q. 3 (...) si circumcisio delet culpam, et gratia delet; aut ergo circumcisio delet per gratiam, aut e converso, aut utramque simul; sed constat, quod non utrumque simul, quia, cum non sint idem in substantia, non habent eandem operationem immediatam (LLT); Tommaso d’Aquino, Quodl., IV, q. 2, a. 1 Sed contra, omne immediatum operationis principium virtus est: operatio enim omnis a virtute aliqua procedit (LLT).
Lessicografi medievali:
Commentatori danteschi:

NOTA:
L'agg., derivato dall'aggiunta a mediatus del prefisso in-, inizia a essere att. (nella doppia grafia immediatus/inmediatus) in età piuttosto tarda con il signif. di «sine medio, proximus» (vd. ThLL s.v. immediatus), «immédiat, direct, sans intermédiaire» (vd. Blaise Patr. s.v. immediatus 1). I signif. individuati sono conservati anche dal lat. mediev. (vd. DMLBS s.v. immediatus).

D. ricorre all'agg. ora con il signif. di 'immediatamente successivo' (vd. Conte s.v. immediatus 1), ossia 'che segue ciò che precede senza che vi sia la frapposizione di altro, e con il signif. di 'immediato' in quanto privo di mediazione (vd. Conte s.v. immediatus 2). L'assegnazione di De vulg. I x 7 alla Def. 2 poggia sulla presenza di superius superius in capitulo inmediato posuimus») che, per così dire, indirizza l'interpretazione di inmediatus; di qui le traduzioni proposte, per es. da Tavoni De vulg. («precedente») e Fenzi De vulg. («immediatamente precedente»). Il senso di 'immediatamente seguente', poi, è espresso da immediato (in ED, L. Graziuso) nel Conv. (nella Vita nova, invece, vale 'immediato, diretto').

Nella produzione lat., inoltre, D. ricorre anche all'avv. derivato inmediate.

AUTORE: Federica Favero.
DATA REDAZIONE: 20.06.2023.