1. immediatamente successivo (
Conte).
De vulg. I xix 2 Et quia intentio nostra, ut polliciti sumus in principio huius operis, est doctrinam de vulgari eloquentia tradere, ab ipso tanquam ab excellentissimo incipientes, quos putamus ipso dignos uti, et propter quid, et quomodo, nec non ubi, et quando, et ad quos ipsum dirigendum sit, in inmediatis libris tractabimus.
Mon. II vii 13 Hiis itaque in capitulo distinctis, duas rationes efficaces ad propositum accipere possumus: scilicet a disceptatione athletarum unam, et a disceptatione pugilum alteram; quas quidem prosequar in sequentibus et inmediatis capitulis.
2. che non ammette mediazione (
Conte).
De vulg. I x 7 Que adhuc omnia vulgaria in sese variantur, ut puta in Tuscia Senenses et Aretini, in Lombardia Ferrarenses et Placentini; nec non in eadem civitate aliqualem variationem perpendimus, ut superius in capitulo inmediato posuimus.
Mon. II iv 3 Si ergo miraculum est inmediata operatio Primi absque cooperatione secundorum agentium - ut ipse Thomas in preallegato libro probat sufficienter - cum in favorem alicuius portenditur, nefas est dicere illud, cui sic favetur, non esse a Deo tanquam beneplacitum sibi provisum.
De vulg. 2
Mon. 2
inmediata, Mon. II iv 3
inmediatis, De vulg. I xix 2; Mon. II vii 13
immediato, De vulg. I x 7
-
L'agg., derivato dall'aggiunta a
mediatus del prefisso
in-, inizia a essere att. (nella doppia grafia
immediatus/
inmediatus) in età piuttosto tarda con il signif. di «sine medio, proximus» (vd.
ThLL s.v.
immediatus), «immédiat, direct, sans intermédiaire» (vd.
Blaise Patr. s.v.
immediatus 1). I signif. individuati sono conservati anche dal lat. mediev. (vd. DMLBS s.v.
immediatus).
D. ricorre all'agg. ora con il signif. di 'immediatamente successivo' (vd.
Conte s.v.
immediatus 1), ossia 'che segue ciò che precede senza che vi sia la frapposizione di altro, e con il signif. di 'immediato' in quanto privo di mediazione (vd.
Conte s.v.
immediatus 2). L'assegnazione di
De vulg. I x 7 alla
Def. 2 poggia sulla presenza di
superius («
superius in capitulo
inmediato posuimus») che, per così dire, indirizza l'interpretazione di
inmediatus; di qui le traduzioni proposte, per es. da
Tavoni De vulg. («precedente») e
Fenzi De vulg. («immediatamente precedente»). Il senso di 'immediatamente seguente', poi, è espresso da
immediato (in
ED, L.
Graziuso) nel
Conv. (nella
Vita nova, invece, vale 'immediato, diretto').
Nella produzione lat., inoltre, D. ricorre anche all'avv. derivato
inmediate.
-
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
immediato, vd.
ED (L.
Graziuso).
Latino classico e tardoantico:
l'agg. è att. a partire da un'età piuttosto tarda (
ThLL s.v.
immediatus)
, vd. es.
Rufin.
Clement. I 20 quid sit omnium primum quidve
immediatum;
Boeth.
Anal. post. I 2
immediata propositio (...) est qua non est alia prior.
Latino medievale:
si vedano, a titolo d'es.:
Consuet. Arroas.,
codex F, II 51 Statutum est quod statuta ordinis quae sunt per tria generalia capitula
inmediata concorditer approbata in libro usuum conscribantur (
LLT);
Bonaventura,
Comm. in IV Sent., d. 1, p. 2, a. 2, q. 3 (...) si circumcisio delet culpam, et gratia delet; aut ergo circumcisio delet per gratiam, aut e converso, aut utramque simul; sed constat, quod non utrumque simul, quia, cum non sint idem in substantia, non habent eandem operationem
immediatam (
LLT); T
ommaso d’Aquino,
Quodl., IV, q. 2, a. 1 Sed contra, omne
immediatum operationis principium virtus est: operatio enim omnis a virtute aliqua procedit (
LLT).
Lessicografi medievali:
-
Commentatori danteschi:
-
Autore: Federica Favero.
Data redazione: 20.06.2023.