vulgaris, -e (agg.)

1. comune, volgare (Castiglioni-Mariotti).
De vulg. I i 1 Cum neminem ante nos de vulgaris eloquentie doctrina quicquam inveniamus tractasse, atque talem scilicet eloquentiam penitus omnibus necessariam videamus - cum ad eam non tantum viri sed etiam mulieres et parvuli nitantur, in quantum natura permictit-, volentes discretionem aliqualiter lucidare illorum qui tanquam ceci ambulant per plateas, plerunque anteriora posteriora putantes, Verbo aspirante de celis locutioni vulgarium gentium prodesse temptabimus, non solum aquam nostri ingenii ad tantum poculum aurientes, sed, accipiendo vel compilando ab aliis, potiora miscentes, ut exinde potionare possimus dulcissimum ydromellum.
De vulg. I i 1 Cum neminem ante nos de vulgaris eloquentie doctrina quicquam inveniamus tractasse, atque talem scilicet eloquentiam penitus omnibus necessariam videamus - cum ad eam non tantum viri sed etiam mulieres et parvuli nitantur, in quantum natura permictit-, volentes discretionem aliqualiter lucidare illorum qui tanquam ceci ambulant per plateas, plerunque anteriora posteriora putantes, Verbo aspirante de celis locutioni vulgarium gentium prodesse temptabimus, non solum aquam nostri ingenii ad tantum poculum aurientes, sed, accipiendo vel compilando ab aliis, potiora miscentes, ut exinde potionare possimus dulcissimum ydromellum.
De vulg. I x 2 Pro se vero argumentatur alia, scilicet quod vulgares eloquentes in ea primitus poetati sunt tanquam in perfectiori loquela, ut puta Petrus de Alvernia et alii antiquiores doctores. 
De vulg. I xi 2 Sicut ergo Romani se cunctis preponendos existimant, in hac eradicatione sive discerptione non inmerito eos aliis preponamus, protestantes eosdem in nulla vulgaris eloquentie ratione fore tangendos. Dicimus igitur Romanorum non vulgare, sed potius tristiloquium, ytalorum vulgarium omnium esse turpissimum; nec mirum, cum etiam morum deformitate pre cunctis videantur fetere. Dicunt enim: Messure, quinto dici?
De vulg. I xix 2 Et quia intentio nostra, ut polliciti sumus in principio huius operis, est doctrinam de vulgari eloquentia tradere, ab ipso tanquam ab excellentissimo incipientes, quos putamus ipso dignos uti, et propter quid, et quomodo, nec non ubi, et quando, et ad quos ipsum dirigendum sit, in inmediatis libris tractabimus.
De vulg. II vii 3 Intuearis ergo, lector, actente quantum ad exaceranda egregia verba te cribrare oportet: nam si vulgare illustre consideres, quo tragici debent uti poete vulgares, ut superius dictum est, quos informare intendimus, sola vocabula nobilissima in cribro tuo residere curabis.
De vulg. II viii 7 Sed quia sola vulgaria ventilamus, regulata linquentes, dicimus vulgarium poematum unum esse suppremum, quod per superexcellentiam cantionem vocamus: quod autem suppremum quid sit cantio, in tertio huius libri capitulo est probatum. 
2. di lingua volgare (Marigo De vulg.).
De vulg. I i 2 Sed quia unamquanque doctrinam oportet non probare, sed suum aperire subiectum, ut sciatur quid sit super quod illa versatur dicimus, celeriter actendentes, quod vulgarem locutionem appellamus eam qua infantes assuefiunt ab assistentibus cum primitus distinguere voces incipiunt; vel, quod brevius dici potest, vulgarem locutionem asserimus quam sine omni regula nutricem imitantes accipimus.
De vulg. I i 2 Sed quia unamquanque doctrinam oportet non probare, sed suum aperire subiectum, ut sciatur quid sit super quod illa versatur dicimus, celeriter actendentes, quod vulgarem locutionem appellamus eam qua infantes assuefiunt ab assistentibus cum primitus distinguere voces incipiunt; vel, quod brevius dici potest, vulgarem locutionem asserimus quam sine omni regula nutricem imitantes accipimus.
De vulg. I i 4 Harum quoque duarum nobilior est vulgaris: tum quia prima fuit humano generi usitata; tum quia totus orbis ipsa perfruitur, licet in diversas prolationes et vocabula sit divisa; tum quia naturalis est nobis, cum illa potius artificialis existat.
De vulg. I xv 6 Itaque si preponentes eos in vulgari sermone sola municipalia Latinorum vulgaria comparando considerant, allubescentes concordamus cum illis; si vero simpliciter vulgare bononiense preferendum existimant, dissentientes discordamus ab eis.
De vulg. I xix 1 Hoc enim usi sunt doctores illustres qui lingua vulgari poetati sunt in Ytalia, ut Siculi, Apuli, Tusci, Romandioli, Lombardi et utriusque Marchie viri.
Ep. XIII 31 Et per hoc patet quod Comedia dicitur presens opus. Nam si ad materiam respiciamus, a principio horribilis et fetida est, quia Infernus, in fine prospera, desiderabilis et grata, quia Paradisus; ad modum loquendi, remissus est modus et humilis, quia locutio vulgaris in qua et muliercule comunicant.
3. il volgo (Pistelli Questio).
Questio 83 Ad quartum, cum arguebatur: “Si terra non esset inferior” etc., dico quod illa ratio fundatur in falso, et ideo nihil est. Credunt enim vulgares et physicorum documentorum ignari quod aqua ascendat ad cacumina montium et etiam ad locum fontium in forma aque; sed istud est valde puerile, nam aque generantur ibi, ut per Phylosophum patet in Metauris suis, ascendente materia in forma vaporis.
4. volgare, lingua volgare (Tavoni De vulg.).
De vulg. I vi 2 Nam quicunque tam obscene rationis est ut locum sue nationis delitiosissimum credat esse sub sole, hic etiam pre cunctis proprium vulgare licetur, idest maternam locutionem, et per consequens credit ipsum fuisse illud quod fuit Ade.
De vulg. I viii 3 Ab uno postea ydiomate in vindice confusione recepto diversa vulgaria traxerunt originem, sicut inferius ostendemus. Nam totum quod ab hostiis Danubii sive Meotidis paludibus usque ad fines occidentales Anglie Ytalorum finibus et Oceano limitatur, solum unum obtinuit ydioma, licet postea per Sclavones, Ungaros, Teutonicos, Saxones, Anglicos et alias nationes quamplures fuerit per diversa vulgaria dirivatum, hoc solo fere omnibus in signum eiusdem principii remanente, quod quasi predicti omnes affirmando respondent.
De vulg. I viii 3 Nam totum quod ab hostiis Danubii sive Meotidis paludibus usque ad fines occidentales Anglie Ytalorum finibus et Oceano limitatur, solum unum obtinuit ydioma, licet postea per Sclavones, Ungaros, Teutonicos, Saxones, Anglicos et alias nationes quamplures fuerit per diversa vulgaria dirivatum, hoc solo fere omnibus in signum eiusdem principii remanente, quod quasi predicti omnes affirmando respondent.
De vulg. I viii 5 Signum autem quod ab uno ydiomate istarum trium gentium progrediantur vulgaria, in promptu est, quia multa per eadem vocabula nominare videntur, ut “Deum”, “celum”, “amorem”, “mare”, “terram”, “est”, “vivit”, “moritur”, “amat”, alia fere omnia.
De vulg. I x 2 Allegat ergo pro se lingua quod propter sui faciliorem ac delectabiliorem vulgaritatem quicquid redactum est sive inventum ad vulgare prosaycum, suum est: videlicet Biblia cum Troianorum gestibus compilata et Arturi regis ambages pulcerrime et quamplures alie ystorie ac doctrine. 
De vulg. I x 3 Nos vero iudicium relinquentes in hoc et tractatum nostrum ad vulgare latium retrahentes, et receptas in se variationes dicere nec non illas invicem comparare conemur.
De vulg. I x 7 Quare adminus xiiii vulgaribus sola videtur Ytalia variari. 
De vulg. I x 7 Que adhuc omnia vulgaria in sese variantur, ut puta in Tuscia Senenses et Aretini, in Lombardia Ferrarenses et Placentini; nec non in eadem civitate aliqualem variationem perpendimus, ut superius in capitulo inmediato posuimus.
De vulg. I x 7 Quapropter, si primas et secundarias et subsecundarias vulgaris Ytalie variationes calculare velimus, et in hoc minimo mundi angulo non solum ad millenam loquele variationem venire contigerit, sed etiam ad magis ultra.
De vulg. I xi 1 Quam multis varietatibus latio dissonante vulgari, decentiorem atque illustrem Ytalie venemur loquelam; et ut nostre venationi pervium callem habere possimus, perplexos frutices atque sentes prius eiciamus de silva.
De vulg. I xi 2  Dicimus igitur Romanorum non vulgare, sed potius tristiloquium, ytalorum vulgarium omnium esse turpissimum; nec mirum, cum etiam morum deformitate pre cunctis videantur fetere. Dicunt enim: Messure, quinto dici?
De vulg. I xi 2 Dicimus igitur Romanorum non vulgare, sed potius tristiloquium, ytalorum vulgarium omnium esse turpissimum; nec mirum, cum etiam morum deformitate pre cunctis videantur fetere. Dicunt enim: Messure, quinto dici?
De vulg. I xi 7 Sardos etiam, qui non Latii sunt sed Latiis associandi videntur, eiciamus, quoniam soli sine proprio vulgari esse videntur, gramaticam tanquam simie homines imitantes: nam domus nova et dominus meus locuntur.
De vulg. I xii 1 Exaceratis quodam modo vulgaribus ytalis, inter ea que remanserunt in cribro comparationem facientes honorabilius atque honorificentius breviter seligamus.
De vulg. I xii 2 Et primo de siciliano examinemus ingenium: nam videtur sicilianum vulgare sibi famam pre aliis asciscere eo quod quicquid poetantur Ytali sicilianum vocatur, et eo quod perplures doctores indigenas invenimus graviter cecinisse, puta in cantionibus illis Ancor che l'aigua per lo foco lassi, et Amor, che lungiamente m'hai menato.
De vulg. I xii 6 Et dicimus quod, si vulgare sicilianum accipere volumus secundum quod prodit a terrigenis mediocribus, ex ore quorum iudicium eliciendum videtur, prelationis honore minime dignum est, quia non sine quodam tempore profertur; ut puta ibi: Tragemi d'este focora se t'este a bolontate. 
De vulg. I xii 9 Quapropter superiora notantibus innotescere debet nec siculum nec apulum esse illud quod in Ytalia pulcerrimum est vulgare, cum eloquentes indigenas ostenderimus a proprio divertisse.
De vulg. I xiii 1 Post hec veniamus ad Tuscos, qui propter amentiam suam infroniti titulum sibi vulgaris illustris arrogare videntur. 
De vulg. I xiii 1 Et in hoc non solum plebeia dementat intentio, sed famosos quamplures viros hoc tenuisse comperimus: puta Guittonem Aretinum, qui nunquam se ad curiale vulgare direxit, Bonagiuntam Lucensem, Gallum Pisanum, Minum Mocatum Senensem, Brunectum Florentinum, quorum dicta, si rimari vacaverit, non curialia sed municipalia tantum invenientur.
De vulg. I xiii 2 Et quoniam Tusci pre aliis in hac ebrietate baccantur, dignum videtur municipalia vulgaria Tuscanorum sigillatim in aliquo depompare. Locuntur Florentini et dicunt Manichiamo, introcque che noi non facciamo altro. Pisani: Bene andonno li fanti de Fiorensa per Pisa. Lucenses: Fo voto a Dio ke in grassarra eie lo comuno de Lucca. Senenses: Onche renegata avess'io Siena. Ch'ee chesto? Aretini: Vuo' tu venire ovelle?
De vulg. I xiii 4 Sed quanquam fere omnes Tusci in suo turpiloquio sint obtusi, nonnullos vulgaris excellentiam cognovisse sentimus, scilicet Guidonem, Lapum et unum alium, Florentinos, et Cynum Pistoriensem, quem nunc indigne postponimus, non indigne coacti.
De vulg. I xiii 5 Itaque si tuscanas examinemus loquelas, et pensemus qualiter viri prehonorati a propria diverterunt, non restat in dubio quin aliud sit vulgare quod querimus quam quod actingit populus Tuscanorum.
De vulg. I xiv 2 Romandiolam igitur ingredientes, dicimus nos duo in Latio invenisse vulgaria quibusdam convenientiis contrariis alternata. Quorum unum in tantum muliebre videtur propter vocabulorum et prolationis mollitiem quod virum, etiam si viriliter sonet, feminam tamen facit esse credendum.
De vulg. I xiv 6 Veneti quoque nec sese investigati vulgaris honore dignantur; et si quis eorum, errore confossus, vanitaret in hoc, recordetur si unquam dixit Per le plage de Dio tu no veras.
De vulg. I xiv 7 Inter quos omnes unum vidimus nitentem divertere a materno et ad curiale vulgare intendere, videlicet Ildebrandinum Paduanum.
De vulg. I xiv 8 Quare omnibus presentis capituli ad iudicium comparentibus arbitramur nec romandiolum, nec suum oppositum ut dictum est, nec venetianum esse illud quod querimus vulgare illustre.
De vulg. I xv 2 Dicimus ergo quod forte non male opinantur qui Bononienses asserunt pulcriori locutione loquentes, cum ab Ymolensibus, Ferrarensibus et Mutinensibus circunstantibus aliquid proprio vulgari asciscunt, sicut facere quoslibet a finitimis suis conicimus, ut Sordellus de Mantua sua ostendit, Cremone, Brixie atque Verone confini: qui, tantus eloquentie vir existens, non solum in poetando sed quomodocunque loquendo patrium vulgare deseruit.
De vulg. I xv 2 Dicimus ergo quod forte non male opinantur qui Bononienses asserunt pulcriori locutione loquentes, cum ab Ymolensibus, Ferrarensibus et Mutinensibus circunstantibus aliquid proprio vulgari asciscunt, sicut facere quoslibet a finitimis suis conicimus, ut Sordellus de Mantua sua ostendit, Cremone, Brixie atque Verone confini: qui, tantus eloquentie vir existens, non solum in poetando sed quomodocunque loquendo patrium vulgare deseruit.
De vulg. I xv 4 Et hec est causa quare Ferrarensium, Mutinensium vel Regianorum nullum invenimus poetasse: nam proprie garrulitati assuefacti nullo modo possunt ad vulgare aulicum sine quadam acerbitate venire. Quod multo magis de Parmensibus est putandum, qui monto pro “multo” dicunt.
De vulg. I xv 6 Itaque si preponentes eos in vulgari sermone sola municipalia Latinorum vulgaria comparando considerant, allubescentes concordamus cum illis; si vero simpliciter vulgare bononiense preferendum existimant, dissentientes discordamus ab eis. 
De vulg. I xv 6 Itaque si preponentes eos in vulgari sermone sola municipalia Latinorum vulgaria comparando considerant, allubescentes concordamus cum illis; si vero simpliciter vulgare bononiense preferendum existimant, dissentientes discordamus ab eis.
De vulg. I xv 6 Non etenim est quod aulicum et illustre vocamus: quoniam, si fuisset, maximus Guido Guinizelli, Guido Ghisilerius, Fabrutius et Honestus et alii poetantes Bononie nunquam a proprio divertissent: qui doctores fuerunt illustres et vulgarium discretione repleti. Maximus Guido: Madonna, 'l fino amore ch'io vi porto; Guido Ghisilerius: Donna, lo fermo core; Fabrutius: Lo meo lontano gire; Honestus: Più non attendo il tuo soccorso, amore. 
De vulg. I xv 7 de residuis in extremis Ytalie civitatibus neminem dubitare pendamus - et si quis dubitat, illum nulla nostra solutione dignamur -, parum restat in nostra discussione dicendum. Quare, cribellum cupientes deponere, ut residentiam cito visamus, dicimus Tridentum atque Taurinum nec non Alexandriam civitates metis Ytalie in tantum sedere propinquas quod puras nequeunt habere loquelas; ita quod si etiam quod turpissimum habent vulgare, haberent pulcerrimum, propter aliorum commixtionem esse vere latium negaremus.
De vulg. I xvi 4 Hec nullius civitatis Ytalie propria sunt, et in omnibus comunia sunt: inter que nunc potest illud discerni vulgare quod superius venabamur, quod in qualibet redolet civitate nec cubat in ulla.
De vulg. I xvi 6 Itaque, adepti quod querebamus, dicimus illustre, cardinale, aulicum et curiale vulgare in Latio quod omnis latie civitatis est et nullius esse videtur, et quo municipalia vulgaria omnia Latinorum mensurantur et ponderantur et comparantur.
De vulg. I xvi 6 Itaque, adepti quod querebamus, dicimus illustre, cardinale, aulicum et curiale vulgare in Latio quod omnis latie civitatis est et nullius esse videtur, et quo municipalia vulgaria omnia Latinorum mensurantur et ponderantur et comparantur.
De vulg. I xvii 2 Et vulgare de quo loquimur et sublimatum est magistratu et potestate, et suos honore sublimat et gloria.
De vulg. I xviii 1 Neque sine ratione ipsum vulgare illustre decusamus adiectione secunda, videlicet ut id cardinale vocetur. 
De vulg. I xviii 1 Nam sicut totum hostium cardinem sequitur ut, quo cardo vertitur, versetur et ipsum, seu introrsum seu extrorsum flectatur, sic et universus municipalium grex vulgarium vertitur et revertitur, movetur et pausat secundum quod istud, quod quidem vere paterfamilias esse videtur. 
De vulg. I xviii 2 Nam si aula totius regni comunis est domus et omnium regni partium gubernatrix augusta, quicquid tale est ut omnibus sit comune nec proprium ulli, conveniens est ut in ea conversetur et habitet, nec aliquod aliud habitaculum tanto dignum est habitante: hoc nempe videtur esse id de quo loquimur vulgare.
De vulg. I xviii 3 Et hinc est quod in regiis omnibus conversantes semper illustri vulgari locuntur; hinc etiam est quod nostrum illustre velut acola peregrinatur et in humilibus hospitatur asilis, cum aula vacemus.
De vulg. I xix 1 Hoc autem vulgare quod illustre, cardinale, aulicum et curiale ostensum est, dicimus esse illud quod vulgare latium appellatur. 
De vulg. I xix 1 Hoc autem vulgare quod illustre, cardinale, aulicum et curiale ostensum est, dicimus esse illud quod vulgare latium appellatur. 
De vulg. I xix 1 Nam sicut quoddam vulgare est invenire quod proprium est Cremone, sic quoddam est invenire quod proprium est Lombardie; et sicut est invenire aliquod quod sit proprium Lombardie, est invenire aliquod quod sit totius sinistre Ytalie proprium; et sicut omnia hec est invenire, sic et illud quod totius Ytalie est. 
De vulg. I xix 1 Et sicut illud cremonense ac illud lombardum et tertium semilatium dicitur, sic istud, quod totius Ytalie est, latium vulgare vocatur. Hoc enim usi sunt doctores illustres qui lingua vulgari poetati sunt in Ytalia, ut Siculi, Apuli, Tusci, Romandioli, Lombardi et utriusque Marchie viri.
De vulg. I xix 3 Quibus illuminatis, inferiora vulgaria illuminare curabimus, gradatim descendentes ad illud quod unius solius familie proprium est.
De vulg. II i 1 Sollicitantes iterum celeritatem ingenii nostri et ad calamum frugi operis redeuntes, ante omnia confitemur latium vulgare illustre tam prosayce quam metrice decere proferri.
De vulg. II i 2 Et superficietenus videtur quod sic, quia omnis qui versificatur suos versus exornare debet in quantum potest: quare, cum nullum sit tam grandis exornationis quam vulgare illustre, videtur quod quisquis versificator debeat ipsum uti.
De vulg. II i 8  Sed optime conceptiones non possunt esse nisi ubi scientia et ingenium est: ergo optima loquela non convenit nisi illis in quibus ingenium et scientia est. Et sic non omnibus versificantibus optima loquela conveniet, cum plerique sine scientia et ingenio versificentur, et per consequens nec optimum vulgare. Quapropter, si non omnibus competit, non omnes ipsum debent uti, quia inconvenienter agere nullus debet.
De vulg. II i 10 Ad illud ubi dicitur quod superiora inferioribus admixta profectum adducunt, dicimus verum esse quando cesset discretio: puta si aurum cum argento conflemus; sed si discretio remanet, inferiora vilescunt: puta cum formose mulieres deformibus admiscentur. Unde cum sententia versificantium semper verbis discretive mixta remaneat, si non fuerit optima, optimo sociata vulgari non melior sed deterior apparebit, quemadmodum turpis mulier si auro vel serico vestiatur.
De vulg. II ii 1 Postquam non omnes versificantes sed tantum excellentissimos illustre uti vulgare debere astruximus, consequens est astruere utrum omnia ipso tractanda sint aut non; et si non omnia, que ipso digna sunt segregatim ostendere.
De vulg. II ii 5 Unde cum hoc quod dicimus illustre sit optimum aliorum vulgarium, consequens est ut sola optima digna sint ipso tractari, que quidem tractandorum dignissima nuncupamus.
De vulg. II ii 6 Propter hec tria quicquid agimus agere videmur; et quia in quolibet istorum quedam sunt maiora quedam maxima, secundum quod talia, que maxima sunt maxime pertractanda videntur, et per consequens maximo vulgari.
De vulg. II ii 9 Hiis proinde visis, que canenda sint vulgari altissimo innotescunt.
De vulg. II iii 1 Nunc autem quo modo ea coartare debemus que tanto sunt digna vulgari, sollicite investigare conemur.
De vulg. II iii 3 Horum autem modorum cantionum modum excellentissimum esse putamus: quare si excellentissima excellentissimis digna sunt, ut superius est probatum, illa que excellentissimo sunt digna vulgari, modo excellentissimo digna sunt, et per consequens in cantionibus pertractanda.
De vulg. II iii 10 Quare ad propositum patet quod ea que digna sunt vulgari altissimo in cantionibus tractanda sunt.
De vulg. II iv 1 Quando quidem aporiavimus extricantes qui sint aulico digni vulgari et que, nec non modum quem tanto dignamur honore ut solus altissimo vulgari conveniat, antequam migremus ad alia modum cantionum, quem casu magis quam arte multi usurpare videntur, enucleemus; et qui hucusque casualiter est assumptus, illius artis ergasterium reseremus, modum ballatarum et sonituum ommictentes, quia illum elucidare intendimus in quarto huius operis, cum de mediocri vulgari tractabimus.
De vulg. II iv 1 Quando quidem aporiavimus extricantes qui sint aulico digni vulgari et que, nec non modum quem tanto dignamur honore ut solus altissimo vulgari conveniat, antequam migremus ad alia modum cantionum, quem casu magis quam arte multi usurpare videntur, enucleemus; et qui hucusque casualiter est assumptus, illius artis ergasterium reseremus, modum ballatarum et sonituum ommictentes, quia illum elucidare intendimus in quarto huius operis, cum de mediocri vulgari tractabimus.
De vulg. II iv 1 Quando quidem aporiavimus extricantes qui sint aulico digni vulgari et que, nec non modum quem tanto dignamur honore ut solus altissimo vulgari conveniat, antequam migremus ad alia modum cantionum, quem casu magis quam arte multi usurpare videntur, enucleemus; et qui hucusque casualiter est assumptus, illius artis ergasterium reseremus, modum ballatarum et sonituum ommictentes, quia illum elucidare intendimus in quarto huius operis, cum de mediocri vulgari tractabimus.
De vulg. II iv 6 Si vero comice, tunc quandoque mediocre quandoque humile vulgare sumatur: et huius discretionem in quarto huius reservamus ostendere. Si autem elegiace, solum humile oportet nos sumere.
De vulg. II vi 1 Quia circa vulgare illustre nostra versatur intentio, quod nobilissimum est aliorum, et ea que digna sunt illo cantari discrevimus, que tria nobilissima sunt, ut superius est astructum, et modum cantionarium selegimus illis, tanquam aliorum modorum summum, et, ut ipsum perfectius edocere possimus, quedam iam preparavimus, stilum videlicet atque carmen, nunc de constructione agamus.
De vulg. II iv 6 Si tragice canenda videntur, tunc assumendum est vulgare illustre, et per consequens cantionem ligare. Si vero comice, tunc quandoque mediocre quandoque humile vulgare sumatur: et huius discretionem in quarto huius reservamus ostendere. 
De vulg. II vii 3 Intuearis ergo, lector, actente quantum ad exaceranda egregia verba te cribrare oportet: nam si vulgare illustre consideres, quo tragici debent uti poete vulgares, ut superius dictum est, quos informare intendimus, sola vocabula nobilissima in cribro tuo residere curabis.
De vulg. II vii 4 In quorum numero nec puerilia propter sui simplicitatem, ut et et nec muliebria propter sui mollitiem, ut et nec silvestria propter austeritatem, ut et nec urbana lubrica et reburra, ut et ullo modo poteris conlocare. Sola etenim pexa urbana tibi restare videbis, que nobilissima sunt et membra vulgaris illustris.
De vulg. II vii 6 Yrsuta quoque dicimus omnia, preter hec, que vel necessaria vel ornativa videntur vulgaris illustris. 
De vulg. II vii 6 Posset adhuc inveniri plurium sillabarum vocabulum sive verbum, sed quia capacitatem omnium nostrorum carminum superexcedit, rationi presenti non videtur obnoxium, sicut est illud quod duodena perficitur sillaba in vulgari et in gramatica tredena perficitur in duobus obliquis.
De vulg. II viii 7 Sed quia sola vulgaria ventilamus, regulata linquentes, dicimus vulgarium poematum unum esse suppremum, quod per superexcellentiam cantionem vocamus: quod autem suppremum quid sit cantio, in tertio huius libri capitulo est probatum. 
De vulg. II xii 3 Hoc etiam Yspani usi sunt - et dico Yspanos qui poetati sunt in vulgari oc: Namericus de Belnui: Nuls hom non pot complir adrecciamen.

De vulg. 81
Ep. 1
Questio 1

vulgare, De vulg. I vi 2; I x 2; I x 3; I xi 2; I xii 2; I xii 6; I xii 9; I xiii 1; I xiii 5; I xiv 7; I xiv 8; I xv 2; I xv 4; I xv 6; I xv 7; I xvi 4; I xvi 6; I xvii 2; I xviii 1; I xviii 2; I xix 1 (4); II i 1; II i 2; II i 8, II i 10; II ii 1; II iv 6, II vii 3
vulgarem, De vulg. I i 2 (2)
vulgares, De vulg. I x 2; II vii 3; Questio 83
vulgari, De vulg. I xi 1; I xi 7; I xv 2; I xv 6; I xviii 3; I xix 1; I xix 2; II i 10; II ii 6; II ii 9; II iii 1; II iii 3; II iii 10; II iv 1 (3); II vii 6; II xii 3
vulgaria, De vulg. I viii 3 (2); I viii 5; I x 7; I xiii 2; I xiv 2; I xv 6; I xvi 6; I xix 3; II viii 7
vulgaribus, De vulg. I x 7; I xii 1
vulgaris, De vulg. I i 1; I i 4; I x 7; I xi 2; I xiii 1; I xiii 4; I xiv 6; II vii 4; Ep. XIII 31
vulgarium, De vulg. I i 1; I xi 2; I xv 6; I xviii 1; II ii 5; II viii 7

lingua vulgaris: De vulg. I ixi 1
locutio vulgaris: De vulg. I i 1; I i 2 (2); Ep. XIII 31
poeta vulgaris: De vulg. II vii 3
vulgare aulicum: De vulg. I xv 4
vulgare curiale: De vulg. I xiii 1; I xiv 7; I xvi 6
vulgares gentes: De vulg. I i 1
vulgare illustre: De vulg. I xiii 1; I xiv 8; I xviii 1; I xviii 3; II i 1; II i 2; II iv 6; II vi 1; II vii 3; II vii 4; II vii 6
vulgare latium: De vulg. I x 3; I xix 1 (2); II i 1
vulgare municipale: De vulg. I xiii 2; I xvi 6
vulgare prosaycum: De vulg. I x 2
vulgaris eloquens: De vulg. I x 2
vulgaris eloquentia: De vulg. I i 1; I xi 2; I xix 2
vulgaris sermo: De vulg. I xv 6

 

Nel De vulg. e, con una trattazione senz’altro riduttiva, anche nell’Ep. XIII, il termine fa riferimento all’ambito della lingua volgare, ‘comune’ perché diffusa presso il volgo illetterato (cfr. la traduzione di «vulgarium gentium» come ‘genti illetterate' in Tavoni De vulg., p. 1129 e vd. locutio, specie nell’espressione locutio primaria in VDL). Nelle locuzioni poeta vulgaris, vulgaris eloquentia e vulgaris eloquens l’agg. assume accezione linguistica tecnica di ‘volgare’ nel senso di ‘relativo alla lingua volgare’, cfr. lo slittamento semantico avvenuto per vulgariter (vd. in VDL). Sebbene ve ne sia qualche esempio prima di D., il De vulg. sembra sistematizzare il passaggio del termine dal campo di applicazione del latino, a cui è ancora legato presso i retori bolognesi, a quello del volgare (per un’operazione analoga, vd. metrum e metricus in VDL).

Fondamentale l’adozione sistematica del neutro sostantivato vulgare (32 occorrenze), plur. vulgaria (10 occorrenze) per designare ogni lingua naturale, e segnatamente ogni lingua naturale risultante dalla differenziazione di un ydioma babelico (vd. ydioma in VDL).

Per le espressioni notevoli lingua vulgaris, locutio vulgaris, poeta vulgaris, vulgaris eloquens, vulgaris eloquentia e vulgaris sermo vd. rispettivamente lingua, locutio, poeta, eloquens, eloquentia e sermo in VDL.

Nei commentatori si riscontra sia l’uso generalizzato diffuso nel resto della trad. mediev., in cui vulgaris significa 'comune', 'comunemente diffuso', sia l’uso marcato di ‘relativo alla lingua volgare’.

De vulg. I x 2: vulgare] edd., G, T, vulgarem B
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
volgare, vd. ED (P.V. Mengaldo).

 

Latino classico e tardoantico:

l’agg. è ampiamente diffuso nel signif. di  ‘comune’ in quanto ‘relativo al popolo’, ‘volgare’ (vd. OLD s.v. vulgaris 1). Dall’età patristica, vulgares sostantivato significa ‘gente del popolo’, ‘popolo’ vd. Blaise Patr. s.v. vulgaris). Cic. Ac. I 5 Didicisti enim non posse nos Amafinii aut Rabirii similes esse, qui nulla arte adhibita de rebus ante oculos positis vulgari sermone disputant, nihil definiunt nihil partiuntur nihil apta interrogatione concludunt, nullam denique artem esse nec dicendi nec disserendi putant (LLT-A); Liv. IV i 1 id vero si fieret, non vulgari modo cum infimis, sed prorsus auferri a primoribus ad plebem summum imperium credebant (LLT-A); Aug. Epist. 60 et ipsis enim facilis lapsus et ordini clericorum fit indignissima iniuria, si desertores monasteriorum ad militiam clericatus eliguntur, cum ex his, qui in monasterio permanent, non tamen nisi probatiores atque meliores in clerum adsumere soleamus, nisi forte, sicut vulgares dicunt malus choraula bonus symphoniacus est, ita idem ipsi vulgares de nobis iocabuntur dicentes malus monachus bonus clericus est (LLT-A).

Latino medievale:
il signif. 1 è ampiamente att. (cfr. Du Cange s.v. vulgaris). Si segnala che talvolta vulgaris può riferirsi alla lingua volgare contrapposta al latino, anche se non si tratta di un uso comune presso i retori bolognesi (cfr. campo Note). Anche in questo caso si attesta il signif. di ‘populares homines’ assunto dall’agg. sostantivato al maschile plurale (vd. Du Cange s.v. vulgares e Arnaldi-Smiraglia s.v. vulgaris). Il neutro sostantivato con il signif. di ‘lingua volgare’ è poco diffuso (vd. Blaise Mediev. s.v. vulgare 1).

Alano di Lilla, De planctu naturae, VI 124: Ut enim vulgare testatur proverbium, "Familiaris rei communicatio contemptus mater existit" (LLT-A); Tommaso d’Aquino, Cat. in Matt., V 13: racha enim verbum vulgare erat apud Iudaeos (LLT-A); Bene da Firenze, Candelabrum, IV, p. 136: Vitia exordiorum sunt octo, scilicet vulgare, commune, mutabile in contrarium, nimis aparatum, nimis longum, translatum, separatum et inefficax. Illud est vulgare quod in plures causas accommodari potest, ut: «Deum atque hominum fidem testor, quia foveo rationem». Sic posset ordiri quilibet idiota (ALIM); Pier delle Vigne, Epist., I p. 412: et fratrem eundem, qui famae vestrae vulgaris relator existit, devotiorem (ALIM); Alberto di Boemia, Das Brief., CXVII, p. 453: subsidio sive subplemento seu stev ra, que in vulgari "kunestevwer" dicitur (MGH); Boncompagno da Signa, Isagoge, p. 56: Considera itaque semper locutionis sensum, et latinum solve in vulgare, et sic perfecte noscere valebis (ALIM).

Lessicografi medievali:

Papias (s.v. vulgare): vulgare comune, vile, populare (Mirabile).

Uguccione U 46, 7 (s.v. volo): Item a volo hoc vulgus -gi, plebs passim inhabitans, multitudo, sic dictum quia quisque faciat quod vult, unde vulgosus -a -um, vulgo abundans, et comparatur, et vulgaris -re, vulgariter, vulgaritas (DaMa).

Balbi (s.v. vulgaris): a vulgus dicitur hic et hec vulgaris et hoc vulgare. Et formatur ab hoc genitivo vulgi et mutata m a longam et addita -ris unde vulgariter adverbium. Et hec vulgaritas -tatis ut iste loquitur vulgariter id est sicut vulgariter non litteraliter (Mirabile)

Commentatori danteschi:
Pietro Alighieri (1) ad Purg. XXVI 91-96: Fingendo inter illos spiritus auctor se invenire umbram domini Guidonis Guinizzelli de Bononia, optimi inventoris in vulgari, qui ita audiendo se nominare ita filiali prompta affectione, motus est adversus eum, ut moti fuerunt Thoas et Eumenius filii Jasonis et Hypsipylis, dum in tristitia Lycurgi regis Thraciae propter mortem filii ejus etc., cujus historiam dixi supra in Capitulo XX (DDP).
Pietro Alighieri (1) ad Par. XXVI 124-132: Item dicit quomodo idioma, idest vulgare suum primaevum mutatum fuit (DDP).

Anonimo Lombardo ad Purg. XXVI 91-93: Iste Guido fuit maximus et pulcerimus rictimator vulgaris, et multas pulcras fecit canciones (DDP).

Benvenuto da Imola ad Inf. I 86-87: Sed contra stylus Virgilii est tragicus, iste comicus, ille literalis, hic vulgaris (DDP).

Benvenuto da Imola ad Inf. III 58-60: Ad propositum ergo dicit autor, quod ex omnibus ipse elegit et recognovit animam unius, qui ex vilitate fecit magnam renunciationem. Sed quis fuit iste magnus tristis? Certe communis et vulgaris fere omnium opinio esse videtur, quod autor noster hic loquatur de Celestino quarto, qui vocatus est frater Petrus de Morono (DDP).
Guido da Pisa ad Inf. XXII 31: Istud vocabulum, scilicet accapriccia, est nomen Tuscum, et tantum sonat in vulgari quantum in gramatica rigeo, -es (DDP).
Autore: Giulia Pedonese.
Data redazione: 06.07.2020.
Data ultima revisione: 02.06.2021.