beneplacitum, -i (s.n.)

1. beneplacito (Castiglioni-Mariotti).
De vulg. I ix 6 Cum igitur omnis nostra loquela - preter illam homini primo concreatam a Deo - sit a nostro beneplacito reparata post confusionem illamque nil aliud fuit quam prioris oblivio, et homo sit instabilissimum atque variabilissimum animal, nec durabilis nec continua esse potest, sed sicut alia que nostra sunt, puta mores et habitus, per locorum temporumque distantias variari oportet.
Mon. II iv 3 Si ergo miraculum est inmediata operatio Primi absque cooperatione secundorum agentium (...) cum in favorem alicuius portenditur, nefas est dicere illud, cui sic favetur, non esse a Deo tanquam beneplacitum sibi provisum.
2. volontà, volere (Chiesa-Tabarroni Mon.), decisione.
Mon. II ix 13 Nam de primo cum de sede patris Enee, qui primus pater huius populi fuit, verteretur litigium, Turno Rutulorum rege contra stante, de comuni amborum regum assensu ad ultimum, propter divinum beneplacitum inquirendum, inter se solum dimicatum est, ut in ultimis Eneydos canitur.
Mon. III iv 11 Non enim peccatur in Moysen, non in David, non in Iob, non in Matheum, non in Paulum, sed in Spiritum Sanctum qui loquitur in illis. Nam quanquam scribe divini eloquii multi sint, unicus tamen dictator est Deus, qui beneplacitum suum nobis per multorum calamos explicare dignatus est.
De vulg. I ix 10 Si ergo per eandem gentem sermo variatur, ut dictum est, successive per tempora, nec stare ullo modo potest, necesse est ut disiunctim abmotimque morantibus varie varietur, ceu varie variantur mores et habitus qui nec natura nec consortio confirmantur, sed humanis beneplacitis localique congruitate nascuntur.

De vulg. 2
Mon. 3

beneplacitis, De vulg. I ix 10
beneplacito, De vulg. I ix 6
beneplacitum Mon. II iv 3; II ix 13; III iv 11

-

Il termine, non att. nel lat. class., trova origine in età tardoant. in ambito cristiano (cfr. ThLL s.v. beneplacitum e Blaise Patr. s.v. beneplacitum).

L’uso dantesco del vocabolo si inserisce nel solco dei signif. mediev. dello stesso (vd. es. Blaise Mediev. s.v. beneplacitum), indicando ora la libera volontà – specialmente quella divina, collegandosi al concetto di voluntas beneplaciti espresso nella dottrina portata a sistemazione da Tommaso (vd. es. Tommaso d’Aquino, Summa Theol. I q. 19, a. 11) – ora l’arbitrario volere umano (vd. beneplacito in ED); quest’ultimo, in Conv. II ii 2, si esprime nel campo della linguistica. A questo proposito, è necessario ricordare che se è vero che beneplacitum inteso come 'volontà, volere' per D. è generalmente beneplacitum divino (vd. Mon. II ix 13 e III iv 11), è altrettanto vero che questo stesso beneplacitum in De vulg. I ix 10 è ricondotto alla 'volontà' dell'uomo, e possiede dunque il valore di 'decisione umana, accordo, convenzione' (vd. anche Rosier-Catach, “Multa vocabula”).

La sintassi equivoca di Mon. II iv 3 ha avuto riflessi sull’interpretazione della frase – sono stati particolarmente discussi i significati di alicuius e sibi – e sono state proposte diverse soluzioni di punteggiatura e traduzione. Vinay Mon., a fronte di una frase «(miraculum) cum in favorem alicuius portenditur, nefas est dicere illud, cui sic favetur, non esse a Deo, tanquam beneplacitum sibi, provisum», traduce «è un’empietà, quando il miracolo si manifesta a favore di qualcuno, sostenere che non risale alla volontà provvidenziale di Dio»; Ricci Mon. – in contrasto con la posizione precedente – propone la seguente traduzione: «quando il miracolo si palesa in favore di qualcuno, è un’empietà sostenere che non sia voluto dalla Provvidenza di Dio per colui che n’è così favorito». Sulla base di Shaw 2006 Mon. così si legge in Chiesa-Tabarroni Mon. e Quaglioni Mon.: «(miraculum) cum in favorem alicuius portenditur, nefas est dicere illud, cui sic favetur, non esse a Deo tanquam beneplacitum sibi provisum»; sulla scorta dell’interpretazione fornita da Nardi Mon. («quando esso interviene a favore di qualcosa, è empio affermare che quella cosa, a favore della quale il miracolo interviene, non è stata predisposta da Dio come a sé gradita») il passo viene così tradotto: «quando il miracolo si manifesta in favore di qualcuno, è empietà dire che l’oggetto di tale favore non proviene da Dio come un beneplacito da lui provveduto» (Quaglioni Mon.) e «quando (il miracolo) si realizza a vantaggio di qualcuno, sarebbe empio negare che chi riceve tale vantaggio non sia voluto da Dio con sua espressa dichiarazione» (Chiesa-Tabarroni Mon.).

-
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
beneplacito, vd. ED (M. A. Cavallo).
Latino classico e tardoantico:
il sost. è att. a partire dal lat. tardoant. con il signif. di «bon plaisir, volonté», specialmente di Dio (vd. Blaise Patr. s.v. beneplacitum): es. Iren. IV vi 3 Neque enim Patrem cognoscere quis potest sine Verbo Dei, hoc est nisi Filio revelante, neque Filium sine Patris beneplacito (LLT).
Latino medievale:
il sost. è att. con abbondanza, pertanto si riportano alcune occorrenze a titolo d'es.: Pier Lombardo, Sent., I, d. xlv, c. 7 Magna enim est adhibenda discretio in cognitione divinae voluntatis, quia et beneplacitum Dei est voluntas eius, et signum beneplaciti eius dicitur voluntas eius (LLT); Alano di Lilla, Summa, I i 9a Preterea voces significantes sunt ad placitum et ex beneplacito inponentis potest vox institui ad significandum creatorem (LLT); Gregorio ix papa, Epist., I 749 curetis vos de cetero taliter cohibere ac verbo et opere apostolice sedis et nostris beneplacitis coaptare (MGH); Bonaventura, Brevil., I 9 (consilium) significat divinum beneplacitum acceptare tanquam iustum (LLT); Tommaso d’Aquino, In I Sent., d. 45 Dei voluntas dicitur eius beneplacitum (LLT); In Arist. Peri herm., I iv 6 ponit secundam differentiam cum dicit: secundum placitum, idest secundum institutionem humanam a beneplacito hominis procedentem (LLT); Summa Theol., I, q. 19, a. 11 In Deo distinguitur voluntas proprie, et metaphorice dicta. Voluntas enim proprie dicta vocatur voluntas beneplaciti, voluntas autem metaphorice dicta est voluntas signi (LLT); Guido Vernani, Repr. Mon., II 3 Sed quod Deus voluerit quod Romani regnarent voluntate beneplaciti, probat per miracula. Que probatio est potius deridenda quam dissolvenda; Guglielmo di Ockham, Quaest., I, d. 4, q. 1 Sive autem hoc sit ex natura modi significandi communis isti termino et aliis, sive ex usu loquentium, in quorum potestate et beneplacito est uti terminis sic vel sic, non curo ad praesens (LLT); Enrico vii, Const. 4, 263b Dignum et conveniens arbitramur, ut que regalis dignitas dignis personis seu locis donacionis vel gracie impartiri decreverit, nostre et collegarum nostrorum voluntatis et consensus beneplacito fulciantur (MGH).
Lessicografi medievali:
-
Commentatori danteschi:
-
Autore: Federica Favero.
Data redazione: 03.04.2020.