1. nascosto (
Castiglioni-Mariotti).
Mon. I i 5 Cumque inter alias veritates occultas et utiles, temporalis Monarchie notitia utilissima sit et maxime latens et, propter non se habere inmediate ad lucrum, ab omnibus intemptata, in proposito est hanc de suis enucleare latibulis, tum ut utiliter mundo provigilem, tum etiam ut palmam tanti bravii primus in meam gloriam adipiscar.
Questio 34 Et ex hac conclusione sequitur, ut declarabo, quod terra equaliter in omni parte sue circumferentie distet a centro, per hoc quod dicitur “equaliter”; et quod sit substans omnibus corporibus, per hoc quod dicitur “potissime”; unde sequeretur, si aqua esset concentrica, ut dicitur, quod terra undique esset circumfusa et latens; cuius contrarium videmus.
Mon. 1
Questio 1
latens, Mon. I i 5; Questio 34
-
Latens, agg. costituito dal participio presente di
lateo, è att. nel lat. class. e tardoant. con il signif. di «abditus, occultus, absconditus, obscurus» (vd.
Forcellini s.v.
lateo). Il medesimo signif. è conservato dal lat. mediev. (pur non essendo registrato dai principali lessicografi è presente in
Firminus Verris, s.v.
lateo: «
Latens, latentis - .i. absconditus, absconsus, occultus, opertus, obtectus, secretus»), ma è testimoniato anche l'impiego di
latens nel senso traslato di
incertus (vd.
Arnaldi-Smiraglia s.v.
latens).
D. ricorre all'agg. in due passi della propria produzione lat. con il signif. normale di 'nascosto'. In particolare, in
Mon. I
i 5
latens è richiamato dal seg.
latibulis che lo riprende metaforicamente: il rif. è alla volontà dell'autore di «letteralmente: 'cavare fuori dai suoi nascondigli'» (vd.
Chiesa-Tabarroni Mon., p. 6, n.
ad loc.) le nozioni sino a quel momento trascurate circa la
temporalis monarchia.
L'agg. corrispondente nelle opere volgari,
latente, att. esclusivamente in
Par. XXVI 52, costituisce un latinismo ed è impiegato con il medesimo signif. di 'nascosto' (vd.
latente in
VD).
Oltre a
latens, D. ricorre anche ai termini collegati
lateo e
latibulum.
-
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
latente, vd.
VD.
Latino classico e tardoantico:
att. sin dall'età class. con il signif. di
absconditus (vd.
Forcellini s.v.
lateo): es.
Cic.
Brut. 152 rem (...)
latentem explicare definiendo, obscuram explanare interpretando (
CC);
Curt. III 1 Ille nequaquam diu luctatus cum
latentibus nodis (
CC);
Amm. XIV 7 Erat autem diritatis eius hoc quoque indicium nec obscurum nec
latens, quod ludicris cruentis delectabatur et in circo sex vel septem aliquotiens deditus certaminibus pugilum vicissim se concidentium perfusorumque sanguine specie ut lucratus ingentia laetabatur (
CC).
Latino medievale:
l'agg. è ben att. anche nel lat. mediev. con il medesimo signif.: es.
Alberto Magno,
Comm. in IV Sent., d. 16 A, a. 16 Similiter peccatum dicitur
latens quando de eo non potest fieri judicium: quia in foro illo, scilicet confessionis non est denuntiatum (
LLT);
Gilberto di Tournai,
Septem verb., 10 Qua utinam, quos ita possidet, in speculo materiali videretur, et ex vultu exteriori deformatione, quanta est intus in mente
latens deformitas, eos motum iracundie cohiberent (
LLT);
Tommaso d’Aquino,
Sent. Eth., VII
viii 1425 Malum autem
latens est periculosius et insanabilius (
LLT);
Andrea da Firenze,
Summa c. heret., 9 Et decipis eum sic respondendo, quia unum dicis ore et alium
latens habes in corde (
MGH).
Lessicografi medievali:
-
Commentatori danteschi:
-
Autore: Federica Favero.
Data redazione: 04.05.2023.