1. nascondiglio (
Castiglioni-Mariotti).
Ep. XI 17 Iacet Gregorius tuus in telis aranearum; iacet Ambrosius in neglectis clericorum latibulis; iacet Augustinus abiectus, Dionysius, Damascenus et Beda; et nescio quod “Speculum”, Innocentium et Ostiensem declamant.
Mon. I i 5 Cumque inter alias veritates occultas et utiles, temporalis Monarchie notitia utilissima sit et maxime latens et, propter non se habere inmediate ad lucrum, ab omnibus intemptata, in proposito est hanc de suis enucleare latibulis, tum ut utiliter mundo provigilem, tum etiam ut palmam tanti bravii primus in meam gloriam adipiscar.
Ep. 1
Mon. 1
latibulis, Ep. XI 17; Mon. I i 5
-
Latibulum, derivato da
lateo, è att. nel lat. class. con il signif. di
latebra (vd.
ThLL s.v.
latibulum), di «locus in quo aliquis latet» (vd.
Forcellini s.v.
latibulum), indicando i nascondigli di animali o uomini
corporaliter (e quindi in senso proprio, vd.
ThLL s.v.
latibulum 1). A partire da un'età più tarda il sost. è impiegato anche in senso traslato a indicare un nascondiglio - per così dire - non fisico (
incorporaliter, vd.
ThLL s.v.
latibulum 2; «hidingplace, refuge», vd.
Lewis-Short s.v.
latibulum II).
I medesimi signif. sono conservati dal lat. mediev. (vd. es. DMLBS s.v.
latibulum) dove - secondo quanto emerge dalla consultazione delle banche dati - l'utilizzo di
latibulum in senso fig. appare minoritario rispetto al senso proprio (registrato dai principali lessicografi del tempo, vd.
Lessicografi mediev.).
Nel minoritario impiego fig. si inseriscono le due occorrenze del sost. nella produzione lat. dantesca: in
Ep. XI 17 D. utilizza
latibula a indicare le biblioteche ecclesiastiche in cui i testi sacri - rappresentati qui da Gregorio, Dionigi l'Areopagita, Giovanni Damasceno e Beda - giacciono trascurati (nel testo, però, l'agg.
neglectus è riferito a
latibulis per ipallage; vd.
Baglio Ep., p. 207, n.
ad loc.). Allo stesso modo, i
latibula di
Mon. I
i 5 - che richiamano il precedente
latens («Cumque inter alias veritates occultas et utiles, temporalis Monarchie notitia utilissima sit et maxime
latens et, propter non se habere inmediate ad lucrum, ab omnibus intemptata, in proposito est hanc de suis enucleare
latibulis») - indicano metaforicamente i "nascondigli" (vd.
Chiesa-Tabarroni Mon., p. 6, n.
ad loc.) da cui D. estrarrà le nozioni sulla
temporalis Monarchia, fino a quel momento trascurate.
Nella produzione volgare di D. ricorre in un unico passo (
Par. XIX 67) il termine
latebra, latinismo equivalente per signif. a
latibulum (la sinonimia è registrata da
Uguccione, L 35, 2 e
Balbi s.v.
latibulum) e impiegato - come osservato per le opere lat. - con valore fig. a indicare un «luogo segreto, occulto, con rif. al mistero che prima nascondeva l'essenza della giustizia divina» (vd.
latebra in
VD).
Oltre a
latibulum, D. impiega anche i termini corradicali
latens e
lateo.
-
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
-
Latino classico e tardoantico:
in senso fig. (vd.
Nota) il termine è att. da un'età abbastanza tarda: es.
Apul.
Apol. 1 Ibi vero Aemilianus cum te quoque acrius motum et ex verbis rem factam videret, quaerere occepit ex diffidentia
latibulum aliquod temeritati (
CC);
Ambr.
Hex. III
i 4 Palus est luxuria, palus est intemperantia, palus est incontinentia: in qua volutabra libidinum sunt, bestiarum murmura,
latibula passionum (
CC);
Aug.
Spir. et litt. XV 27 Haec gratia in Testamento vetere velata latitabat, quae in Christi Evangelio revelata est dispensatione temporum ordinatissima, sicut Deus novit cuncta disponere. Et fortasse ad illud ipsum ejus
latibulum pertinet, quod in eo Decalogo, qui datus est in monte Sina, hoc solum praecepto figurato occultatum est, quod ad sabbatum pertinet (
CC).
Latino medievale:
la parola è ben att. anche nel lat. mediev.; si riportano alcuni es. dell'impiego di
latibulum in senso fig.:
Ildegarda di Bingen,
Liber div., I
iii 16 : In
latibulis illis, in quibus iste qui Deum puro corde inspicere deberet, quasi quiescendo in peccatis iacebat, ego, qui omnia occulta delictorum perscrutor, vidi abhominationem nefandissimam, scilicet quod fornicatione inmundissimarum et fetentium prevaricationum ille involutus est (
LLT);
Gilberto di Hoyland,
Serm in Cant., II 6 Tunc magis vires exercet dulce incendium, et flamma vorax de
latibulis evadens vacuo liberius evagatur in animo, altius possidens, et avidius depascens (
LLT);
Filippo di Harveng,
Silent., 4 Campus iste non incongrue signat latitudinem charitatis ad quam si quis egreditur de
latibulo vel angustia terrenae et propriae voluntatis sentit sibi Deum loqui Deum sibi plenius apparere imo in se illum et in illo nihilominus se manere (
LLT);
Innocenzo III,
papa Reg. X, 68 (...) cum consilio vestro de persona idonea in pontificem (...) [providete], qui et possit et velit non solum sibi subditis, verum etiam et vicinis verbo et exemplo proficere ac presertim a lupis rapacibus, qui contra caulas ecclesie de
latibulis pravitatis heretice sunt egressi, gregem Dominicum custodire (
LLT); Corrado di Megenberg,
Yconomica, II
iv 13 Non enim latet in
latibulis, quid acciderit tempore nostro, nec sermone indiget nimio, qualiter Rudolfus dux Saxonie secretarius et consiliarius erat Ludewici quarti specialis (
MGH).
Lessicografi medievali:
Papias (s.v.
latibulum):
Latibulum: tenebrosum lustrum (
Mirabile).
Uguccione, L 35, 2 (s.v.
lateo): (...)
latibulum -li, idest latebra (
DaMA).
Balbi (s.v.
latibulum):
Latibulum -li (...) idest latebra vel obscuritas (
Mirabile).
Commentatori danteschi:
Il vocabolo ricorre solo nei segg. passi ed esclusivamente in senso proprio:
Guido da Pisa ad Inf. XXVII 94-95: Persequente Constantino imperatore crudeliter Christianos, beatus Silvester de urbe exivit ac in monte Sirapti sibi et suis clericis
latibula adinvenit (
DDP).
Benvenuto da Imola ad Inf. XXIV 82-84: (...) quia serpens dicitur a serpendo, quia intrat petras et latebras terrae, ita verissime fur more serpentis intrat sub bancas, fodit terram, intrat per fenestras, per foramina, et quaerit scissuras et
latibula (...) (
DDP).
Giovanni da Serravalle ad Inf. XXIV
Nota: Serpentes semper querunt
latibula; sic fures et latrones querunt latere et invisibiliter ire de noctu, horis inconsuetis, per vias inusitatas (
DDP);
ad Inf. XXVI 58-63: Et inter eorum flammam gemitur, idest deploratur,
latibulum equi, quod fecit portam, unde exivit Romanorum gentile semen, idest nobile (
DDP).
Autore: Federica Favero.
Data redazione: 04.05.2023.
Data ultima revisione: 22.01.2026.