1. rivelare (
Castiglioni-Mariotti), svelare.
Ep. VI 25 (...) Romane rei baiulus hic divus et triumphator Henricus, non sua privata sed publica mundi commoda sitiens, ardua queque pro nobis aggressus est sua sponte penas nostras participans, tanquam ad ipsum, post Christum, digitum prophetie propheta direxerit Ysaias, cum, spiritu Dei revelante, predixit: «Vere languores nostros ipse tulit et dolores nostros ipse portavit».
Mon. II vii 8 Simplici revelatione dupliciter: aut sponte Dei, aut oratione impetrante; sponte Dei dupliciter: aut expresse, aut per signum; expresse, sicut revelatum fuit iudicium Samueli contra Saulem; per signum, sicut Pharaoni revelatum fuit per signa quod Deus iudicaverat de liberatione filiorum Israel.
Mon. II vii 9 Sorte quidem Dei iudicium quandoque revelatur hominibus, ut patet in substitutione Mathie in Actibus Apostolorum.
Mon. III xvi 9 Has igitur conclusiones et media, licet ostensa sint nobis hec ab humana ratione que per phylosophos tota nobis innotuit, hec a Spiritu Sancto qui per prophetas et agiographos, qui per coecternum sibi Dei filium Iesum Cristum et per eius discipulos supernaturalem veritatem ac nobis necessariam revelavit, humana cupiditas postergaret nisi homines tanquam equi sua bestialitate vagantes «in camo et freno» compescerentur in via.
Mon. III xvi 10 Propter quod opus fuit homini duplici directivo secundum duplicem finem: scilicet summo Pontifice, qui secundum revelata humanum genus perduceret ad vitam ecternam, et Imperatore, qui secundum phylosophica documenta genus humanum ad temporalem felicitatem dirigeret.
Ep. 1
Mon. 5
revelante, Ep. VI 25
revelata, Mon. III xvi 10
revelatum, Mon. II vii 8 (2 volte)
revelatur, Mon. II vii 9
revelavit, Mon. III xvi 9
-
Il v. è att. nel lat. class. con il signif. proprio di 'snudare, scoprire' (vd.
Forcellini s.v.
revelo I); in età più tarda a questo signif. se ne accosta uno traslato, per cui il v. vale anche 'rivelare' (vd.
Forcellini s.v.
revelo II). Il duplice impiego del v. è att. anche nel lat. mediev. (vd. es. DMLBS s.v.
revelare).
D. ricorre alla parola esclusivamente nel senso traslato di 'rivelare', specialmente in contesti che coinvolgono l'ambito divino: in
Ep. VI 25 e
Mon. III
xvi 9 a compiere la rivelazione è lo
Spiritus, mentre in
Mon. II
vii 8 e II
vii 9 si rivela un giudizio divino. Notevole è l'impiego in
Mon. III
xvi 10 del v. al participio passato con funzione sostantivata a indicare 'le cose rivelate' (ma vd. anche
revelatio).
-
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
rivelare, vd.
VD.
Latino classico e tardoantico:
ampiamente att. in senso proprio e in senso traslato (vd.
Nota). Nel signif. fig. di 'rivelare' vd. es.
Tert.
Apol. 7 Bene autem, quod omnia tempus
revelat testibus etiam vestris proverbiis atque sententiis, ex dispositione naturae, quae ita ordinavit, ut nihil diu lateat, etiam quod fama non distulit (
CC);
Hier.
Hom. Orig. in Is XV 51 (...) beatus est, quod facit primum, et apprehendet haec: judicium scilicet atque justitiam et salutem Domini, quae prope est, et cunctis gentibus
revelanda (
CC).
Latino medievale:
att. con abbondanza anche nel lat. mediev.; si riportano a titolo d'es. alcune occorrenze di
revelo nel signif. traslato individuato:
Rodolfo Ardens,
Speculum, IX 10 In quo miserrimam iudico sortem sacerdotum quibus peccatorum omnium turpitudines
revelantur, et sicut aqua fedatur, ubi multe manus fede lavantur, ita memoria eorum quodammodo maculatur quibus multorum turpitudines revelantur (
LLT); A
lberto Magno,
Comm. in IV Sent., d. 3 B, a. 22 quidam dicunt, quod Sanctis taliter loquentibus
revelatum fuit, quod ex praesentibus si casti remanerent, numerus electorum impleretur (
LLT); T
ommaso d’Aquino,
Summa Theol., IIa IIae, q. 171, a. 5,
resp. ad arg. Primae autem rationes procedunt quantum ad ea quae prophetico spiritu
revelantur (
LLT).
Lessicografi medievali:
Papias (s.v.
revelat):
Revelat: aperit, demonstrat, publicat (
Mirabile).
Uguccione, U 47, 14 (s.v.
vola):
revelo -as, detegere vel aperire vel manifestare (
DaMA).
Balbi (s.v.
velo) =
Uguccione (
Mirabile).
Commentatori danteschi:
-
Autore: Federica Favero.
Data redazione: 09.05.2023.