1. richiedere, esigere (
Castiglioni-Mariotti).
De vulg. I ix 8 (...) que paulatim moventur, minime perpenduntur a nobis, et quanto longiora tempora variatio rei ad perpendi requirit, tanto rem illam stabiliorem putamus.
De vulg. II xi 5 Quandoque versus frontem superant sillabis et carminibus, ut in illa quam dicimus Traggemi de la mente amor la stiva. Fuit hec tetrametra frons, tribus endecasillabis et uno eptasillabo contexta; non etenim potuit in pedes dividi, cum equalitas carminum et sillabarum requiratur in pedibus inter se, et etiam in versibus inter se.
Ep. I 8 Sane, cum per sancte religionis virum fratrem L. civilitatis persuasorem et pacis, premoniti atque requisiti sumus instanter pro vobis, quemadmodum et ipse vestre littere continebant, ut ab omni guerrarum insultu cessaremus et usu, et nos ipsos in paternas manus vestras exhiberemus in totum, nos filii devotissimi vobis et pacis amatores et iusti, exuti iam gladiis, arbitrio vestro spontanea et sincera voluntate subimus (...).
Ep. XIII 49 Propter primam partem notandum quod ad bene exordiendum tria requiruntur, ut dicit Tullius in Nova Rethorica, scilicet ut benivolum et attentum et docilem reddat aliquis auditorem (...).
Mon. I xi 2 Iustitia potissima est solum sub Monarcha: ergo ad optimam mundi dispositionem requiritur esse Monarchiam sive Imperium.
Mon. II vi 6 Et quia ad hunc finem natura pertingere non potest per unum hominem, cum multe sint operationes necessarie ad ipsum, que multitudinem requirunt in operantibus, necesse est naturam producere hominum multitudinem ad diversas operationes ordinatorum (...).
Mon. III x 13 Adhuc, cum conferens habeat se per modum agentis et cui confertur per modum patientis, ut placet Phylosopho in quarto ad Nicomacum, non solum ad collationem esse licitam requiritur dispositio conferentis, sed etiam eius cui confertur: videtur enim in patiente et disposito actus activorum inesse.
Questio 47 Et cum omnes forme materiales generabilium et corruptibilium (...) requirant materiam et subiectum mixtum et complexionatum, ad quod tanquam ad finem ordinata sunt elementa in quantum elementa, et mixtio esse non possit ubi miscibilia simul esse non possunt, ut de se patet; necesse est esse partem in universo ubi omnia miscibilia, scilicet elementa, convenire possint (...).
2. ricercare, andare in cerca di (
Castiglioni-Mariotti).
Ep. IV 6 Regnat itaque Amor in me, nulla refragante virtute; qualiterque me regat, inferius extra sinum presentium requiratis.
De vulg. 2
Ep. 3
Mon. 3
Questio 1
requirant, Questio 47
requiratis, Ep. IV 6
requiratur, De vulg. II xi 5
requirit, De vulg. I ix 8
requiritur, Mon. I xi 2; III x 13
requirunt, Mon. II vi 6
requiruntur, Ep. XIII 49
requisiti, Ep. I 8
-
Il v., derivato da
re- e
quaero, è att. dall'età class. con differenti sfumature semantiche, in quanto vale primariamente «quaero, diligenter quaero, rursus aut saepius quaero» (vd.
Forcellini s.v.
requiro I 1), ma anche «sciscitari, percontari, interrogare» (vd.
Forcellini s.v.
requiro I 2), «observare, custodire, diligenter servare, implere» (vd.
Forcellini s.v.
requiro I 3), «poscere, petere, velle, quaerere» (vd.
Forcellini s.v.
requiro I 3) e, fig., «Requirere dicuntur qui quod vellent, abesse sentiunt, queruntur et desiderant» (vd.
Forcellini s.v.
requiro II). In età patristica, poi,
requirere ricorre anche con il signif. di «revendiquer, s'inquiéter de, s'occuper de» (vd.
Blaise Patr. s.v.
requiro 3 e 4). I medesimi signif. sono conservati generalmente anche dal lat. mediev. (vd. es. DMLBS s.v.
requirere).
D. ricorre al v. un certo numero di volte nella sua produzione lat., la quasi totalità delle quali prevede che
requirere sia utilizzato con il signif. di 'richiedere, esigere' in modo tale che determinati requisiti del ragionamento (ma anche della tecnica poetica, vd. es.
De vulg. II
xi 5) siano soddisfatti. Unica è l'occorrenza del v. nel signif. di 'ricercare' (
Ep. IV 6). A proposito della frase «cum per sancte religionis virum fratrem L. civilitatis persuasorem et pacis, premoniti atque
requisiti sumus» di
Ep. I 8 annota
Baglio Ep., p. 68, n.
ad loc., che si tratta di un
cum narrativo che regge un v. all'indicativo e, sulla scorta di
Renucci, Dante disciple, pp. 61 e 151, sottolinea come sia una delle «particolarità del latino medievale presenti nella lettera, insieme a
quantis per
quot,
ubi forte per
si forte (par. 2),
polluxit per
pollicita est (par. 4)».
-
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
-
Latino classico e tardoantico:
ampiamente att. nel lat. class. e tardoant., il v. presenta differenti sfumature semantiche (vd.
Nota). Per il suo impiego con il signif. di 'richiedere, esigere', vd. es.
Caes.
Gall. VI 34 Haec loca vicinitatibus erant nota magnamque res diligentiam
requirebat (
CC);
Cic.
Fin. I 18 illi enim negant esse bonum quicquam nisi nescio quam illam umbram, quod appellant honestum non tam solido quam splendido nomine, virtutem autem nixam hoc honesto nullam
requirere voluptatem atque ad beate vivendum se ipsa esse contentam (
CC). Per il signif. di 'ricercare' vd. es.
Cic.
Verr. II
iv 58 Etenim ille
requisisse etiam dicitur Archimedem illum, summo ingenio hominem ac disciplina, quem cum audisset interfectum permoleste tulisse: iste omnia quae
requisivit, non ut conservaret verum ut asportaret
requisivit (
CC);
Verg.
Aen. I 217 Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae, / amissos longo socios sermone
requirunt (
CC).
Latino medievale:
il v. è att. con abbondanza anche nel lat. mediev. (vd.
Nota). Nel senso di 'richiedere, esigere' vd. es.
Alessandro di Hales,
Glossa Sent., IV, d. 16, n. 14, par. h Nec iterum interiorem
requirit quantum est de se, sed hoc
requiritur ad dispositionem eius qui debet baptizari (
LLT);
Tommaso d’Aquino,
Quaest. disp. de spir. cr., q.
unica, a. 1 Nullo ergo modo haec ratio ordinis rerum habet quod substantiae spirituales ad esse suum
requirant materiam primam, quae est incompletissimum inter omnia entia: sed sunt longe supra totam materiam et omnia materialia elevata (
LLT). Nel signif. di 'ricercare', invece, vd. es.
Alcuino di York,
Epist., 223 Non est homo qui non peccet; et bonum est errantem ovem revocare in ovile Christi, eius exemplo, qui de caelo descendit, ut ovem perditam
requireret in terris (
MGH).
Lessicografi medievali:
Papias (s.v.
requirit):
Requirit: inquirit, consulit, suscitatur, in memoriam vocat (
Mirabile).
Uguccione, Q 7, 23 (s.v.
quero): Item quero componitur adquiro -is, conquiro -is, disquiro -is, diversis modis querere et investigare, exquiro -is, inquiro -is: querimus nota, inquirimus de quibus dubitamus; perquiro -is,
requiro -is. Quero et eius composita sunt activa et faciunt preteritum in -sivi et supinum in -situm penultima producta ad modum quarte coniugationis (
DaMA).
Balbi (s.v.
quero): (...)
requiro -ris, iterum querere vel investigare (
Mirabile).
Commentatori danteschi:
-
Autore: Federica Favero.
Data redazione: 23.05.2023.