Vocabolario Dantesco Latino
www.vocabolariodantescolatino.it


[ visualizzazione standard - elenco voci ]
perfectio, -onis (s.f.)

DEFINIZIONE:
1. perfezione, compimento (Castiglioni-Mariotti), compiuta realizzazione.
De vulg. I v 1 Si ergo Faber ille atque Perfectionis Principium et Amator afflando primum nostrum omni perfectione complevit, rationabile nobis apparet nobilissimum animal non ante sentire quam sentiri cepisse.
De vulg. II xi 1 (...) cognitionis perfectio uniuscuiusque terminatur ad ultima elementa (...).
Ep. XIII 52 Viso igitur de bonitate ac perfectione prime partis prologi, ad litteram accedatur.
Ep. XIII 72 Illud igitur celum quod a nullo movetur, in se in qualibet sui parte habet quicquid potest modo perfecto, ita quod motu non indiget ad suam perfectionem. Et cum omnis perfectio sit radius primi, quod est in summo gradu perfectionis; manifestum est quod celum primum magis recipit de luce primi, qui est Deus.
Mon. I viii 1 Et omne illud bene se habet et optime quod se habet secundum intentionem primi agentis, qui Deus est; et hoc est per se notum, nisi apud negantes divinam bonitatem actingere summum perfectionis.
Mon. II ii 3 Et quemadmodum, perfecto existente artifice atque optime organo se habente, si contingat peccatum in forma artis, materie tantum imputandum est, sic, cum Deus ultimum perfectionis actingat et instrumentum eius, quod celum est, nullum debite perfectionis patiatur defectum, (...) restat quod quicquid in rebus inferioribus est peccatum, ex parte materie subiacentis peccatum sit et preter intentionem Dei naturantis et celi (...).
Mon. II iv 1 Illud quoque quod ad sui perfectionem miraculorum suffragio iuvatur, est a Deo volitum; et per consequens de iure fit.
Mon. II iv 4 Qua re suum contradictorium concedere sanctum est: romanum Imperium ad sui perfectionem miraculorum suffragio est adiutum; ergo a Deo volitum; et per consequens de iure fuit et est.
Mon. II vi 4 (...) sicut ille deficeret ab artis perfectione qui finalem formam tantum intenderet, media vero per que ad formam pertingeret non curaret, sic natura, si solam formam universalem divine similitudinis in universo intenderet, media autem negligeret; sed natura in nulla perfectione deficit cum sit opus divine intelligentie: ergo media omnia intendit, per que ad ultimum sue intentionis devenitur.
FREQUENZA:
De vulg. 3
Ep. 4
Mon. 7
INDEX LOCORUM:
perfectio, De vulg. II xi 1; Ep. XIII 72
perfectione, De vulg. I v 1; Ep. XIII 52; Mon. II vi 4 (2)
perfectionem, Ep. XIII 72; Mon. II iv 1; II iv 4
perfectionis, De vulg. I v 1; Ep. XIII 72; Mon. I viii 1; II ii 3 (2)
LOCUZ. E FRAS.:
VARIANTI E/O CONGETTURE:
CORRISPONDENZE:
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
perfezione, vd. VD.
Latino classico e tardoantico:
il sost. è ampiamente att. nel lat. class., dove possiede il signif. primario - utilizzato anche da D. - di «absolutio, expletio», che si ottiene «assequendo optatum finem, vel gradum, summum bonum» (vd. ThLL s.v. perfectio I A 1): es. CicBrut. 36 Est enim propositum conligere eos qui hoc munere in civitate functi sint, ut tenerent oratorum locum; quorum quidem quae fuerit ascensio et quam in omnibus rebus difficilis optimi perfectio atque absolutio ex eo quod dicam existimari potest (CC); Fin. III 9 Verum ut haec non in posteris et in consequentibus, sed in primis continuo peccata sunt, sic ea, quae proficiscuntur a virtute, susceptione prima, non perfectione recta sunt iudicanda (CC); Mar. VictorinAdv. Arium III 7 (...) plena, absoluta, super omnes perfectiones omnimodis est divina perfectio (CC).
Latino medievale:
il sost. è estremamente ben att. con il signif. individuato, pertanto si riportano alcune occorrenze a titolo d'es.: Enrico di Gand, Quodlibet VII, q. 29 Omnia autem omnino abdicare cum propriis ponit gradum perfectionis summum, dico gradum perfectionis generandae, quia omnino subtrahit sollicitudinem quae est circa temporalium custo|diam et curam de crastino (LLT); Tommaso d’Aquino, In II Sent., d. 20, q. 2, a. 1, resp. ad arg. 3 Ad tertium dicendum, quod de limo terrae corpus primi hominis formatum est virtute divina, cuius est statim ad perfectum adducere cum voluerit; sed propagatio filiorum fuisset per virtutem naturae, cuius non est subito operari; et ideo per successiones temporum in ultimum perfectionis statum proles perducta fuisset (LLT); Quaest. disp. de pot., q. 3, a. 1, arg. 14 Cum ergo perfectionis principium sit Deus, oportebit imperfectionem in aliud principium reducere (LLT).
Lessicografi medievali:
Commentatori danteschi:

NOTA:
Il vocabolo è att. a partire dall'età class. a indicare ciò che si ottiene «assequendo optatum finem, vel gradum, summum bonum» o «quemlibet finem vel effectum» (vd. ThLL s.v. perfectio I A), ma possiede anche l'idea del raggiungimento di uno stato maturo (vd. ThLL s.v. perfectio I B); in età patristica, inoltre, il sost. assume una sfumatura strettamente morale (vd. Blaise Patr. s.v. perfectio 2). Il lat. mediev. conserva i signif. individuati (vd. es. DMLBS s.v. perfectio).

D. ricorre al sost. un certo numero di volte nelle opere lat. esclusivamente con il signif. di 'perfezione in quanto compiuta realizzazione' (vd. anche perfezione in ED, A. Maierù); appartenenti alla medesima area semantica ed egualmente impiegati da D. sono i seguenti termini: perfecteperfectivumperfectus (e il suo contrario imperfectus) e perficio.

Nella produzione dantesca lat. perfectio compare anche in Ep. XIII 76 nella citazione di Ez 28, 12-3 («Hoc est celum delitiarum Domini; de quibus delitiis dicitur contra Luciferum per Ezechielem: "Tu signaculum similitudinis, sapientia plenus et perfectione decorus in deliciis Paradisi Dei fuisti"») e in Questio 77 nella citazione di Gb 11, 7 («Audiant amicum Iob dicentem: "Nunquid vestigia Dei comprehendes, et Omnipotentem usque ad perfectionem reperies?"»). A proposito di perfectione decorus di Ep. XIII 76, annota Azzetta Ep. XIII, p. 397, n. ad loc. che è «variante già attestata nella tradizione del testo biblico», laddove la Vulgata tramanda perfectus decore.

Non registrato dai principali lessicografi mediev., il termine è presente in Firminus Verris (s.v. perfectio): «Perfectio .ctionis (...) significat quandoque virtutem et sanctitatem, quandoque vero finis vel consummatio et completio operis».

AUTORE: Federica Favero.
DATA REDAZIONE: 12.05.2022.