1. perfetto, completo (
Castiglioni-Mariotti).
De vulg. I x 2 Pro se vero argumentatur alia, scilicet quod vulgares eloquentes in ea primitus poetati sunt tanquam in perfectiori dulciorique loquela, ut puta Petrus de Alvernia et alii antiquiores doctores.
De vulg. II xi 1 Scientes quia rationale animal homo est et quia sensibilis anima et corpus est animal, et ignorantes de hac anima quid ea sit, vel de ipso corpore, perfectam hominis cognitionem habere non possumus (...).
Ep. XIII 14 Sicut dicit Phylosophus in secundo Metaphysicorum, «sicut res se habet ad esse, sic se habet ad veritatem»; cuius ratio est, quia veritas de re, que in veritate consistit tanquam in subiecto, est similitudo perfecta rei sicut est.
Ep. XIII 17 Quapropter et ego, volens de parte supra nominata totius Comedie aliquid tradere per modum introductionis, aliquid de toto opere premittendum existimavi, ut facilior et perfectior sit ad partem introitus.
Ep. XIII 72 Illud igitur celum quod a nullo movetur, in se in qualibet sui parte habet quicquid potest modo perfecto, ita quod motu non indiget ad suam perfectionem.
Mon. I ix 1 Item, bene et optime se habet omnis filius cum vestigia perfecti patris, in quantum propria natura permictit, ymitatur. Humanum genus filius est celi, quod est perfectissimum in omni opere suo: generat enim homo hominem et sol, iuxta secundum De naturali auditu.
Mon. I xvi 1 Nam si a lapsu primorum parentum, qui diverticulum fuit totius nostre deviationis, dispositiones hominum et tempora recolamus, non inveniemus nisi sub divo Augusto monarcha, existente Monarchia perfecta, mundum undique fuisse quietum.
Mon. II ii 3 (...) perfecto existente artifice atque optime organo se habente, si contingat peccatum in forma artis, materie tantum imputandum est (...).
Mon. II vii 4 (...) nemo, quantumcunque moralibus et intellectualibus virtutibus et secundum habitum et secundum operationem perfectus, absque fide salvari potest, dato quod nunquam aliquid de Cristo audiverit.
Mon. III xvi 2 Et ideo, ad perfectam determinationem propositi, “ostensive” probandum est Imperatorem, sive mundi Monarcham, inmediate se habere ad principem universi, qui Deus est.
De vulg. 2
Ep. 3
Mon. 6
perfecta, Ep. XIII 14; Mon. I xvi 1
perfectam, De vulg. II xi 1; Mon. III xvi 2
perfecti, Mon. I ix 1
perfectior, Ep. XIII 17
perfectiori, De vulg. I x 2
perfectissimum, Mon. I ix 1
perfecto, Ep. XIII 72; Mon. II ii 3
perfectus, Mon. II vii 4
perfecta determinatio: Mon. III xvi 2
L'agg., participio perfetto di
perficio, nel lat. class. vale essenzialmente «finished, complete, perfect, excellent, exquisite» (vd.
Lewis-Short s.v.
perficio) e assume uno specifico signif. morale e spirituale nel lat. cristiano: «parfait, observateur scrupuleux de la loi divine» e 'battezzato' (vd.
Blaise Patr. s.v.
perfectus 2). I signif. individuati ricorrono anche nel lat. mediev.
D. si inserisce nella tradizione d'uso del vocabolo, impiegandolo nel senso di 'perfetto in quanto completo, compiuto'. Oltre a
perfectus (e al suo contrario
imperfectus), D. ricorre anche ai termini collegati
perfecte,
perfectio,
perfectivum e
perficio.
Tra i principali lessicografi mediev. l'unico a registrare l'agg. è
Isid. (
Orig. X 202), che glossa il termine come 'ciò cui non può essere aggiunto nulla'; sinon. di
perfectus, invece, sono registrati da
Firminus Verris (s.v.
perficio): «
Perfectus .a .um - (...) consummatus, completus, peractus, ad finem deductus». Interessante è notare che
Isid., dopo aver presentato il signif. della parola, aggiunge una notazione circa una particolarità grammaticale dell'aggettivo, ossia il fatto che non può possedere il grado comparativo («si dixeris: 'Ille
perfectior est,' iste
perfectus non erit»). A questa regola, però, D. (come già, es.
Alberto Magno,
Comm. in IV Sent., d. 27 H, a. 9) contravviene in
De vulg. I
x 2 («in
perfectiori dulciorique loquela») e in
Ep. XIII 17 («ut facilior et
perfectior sit»).
-
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
perfetto, vd.
VD.
Latino classico e tardoantico:
l'agg. è ampiamente att. nel lat. class. con il signif. di 'completo, perfetto' (vd.
Lewis-Short s.v.
perficio): es.
Cic.
De orat. I 24 Numquam enim negabo esse quasdam partis proprias eorum, qui in his cognoscendis atque tractandis studium suum omne posuerunt, sed oratorem plenum atque
perfectum esse eum, qui de omnibus rebus possit copiose varieque dicere (
CC);
Off. III 3 Illud autem officium, quod rectum idem appellant,
perfectum atque absolutum est et, ut idem dicunt, omnes numeros habet nec praeter sapientem cadere in quemquam potest (
CC).
Latino medievale:
l'agg. è att. con abbondanza anche nel lat. mediev., pertanto si riportano solo alcune occorrenze a titolo d'es.:
Alessandro di Hales,
Glossa Sent., IV, d. 17, n. 9
Perfectissimis est quolibet die confiteri quo est opportunitas; minus
perfectis ter convenit in anno; incipientibus tempore quadragesimae est necessarium et ad hoc tenentur, et semper in casu difficilis aegritudinis (
LLT);
Alberto Magno,
Comm. in IV Sent., d. 27 H, a. 9
Perfectior est lex divina, quam humana: ergo magis debet concordare
perfectis: sed
perfectorum est esse sine coniugio: ergo hoc lex Dei debuit concedere (
LLT);
Tommaso d’Aquino,
In Meth., V
xix 1048 Incipit enim cognitio rei ab aliquibus signis exterioribus quibus pervenitur ad cognoscendum rei definitionem; quo cum perventum fuerit, habetur
perfecta cognitio de re (
LLT).
Lessicografi medievali:
Isid.
Orig. X 202:
Perfectus, cui nihil iam adici potest. Huic nomini apud Grammaticos conparatio non adicitur, quia si dixeris: 'Ille
perfectior est,' iste
perfectus non erit (
Mirabile).
Commentatori danteschi:
-
Autore: Federica Favero.
Data redazione: 12.05.2022.