1. perfettamente (
Castiglioni-Mariotti).
De vulg. I xi 4 Nec pretereundum est quod in improperium istarum trium gentium cantiones quamplures invente sunt: inter quas unam vidimus recte atque perfecte ligatam, quam quidam Florentinus nomine Castra posuerat (...).
De vulg. II vi 1 Quia circa vulgare illustre nostra versatur intentio, (...) et ea que digna sunt illo cantari discrevimus, (...) et modum cantionarium selegimus illis, tanquam aliorum modorum summum, et, ut ipsum perfectius edocere possimus, quedam iam preparavimus, stilum videlicet atque carmen, nunc de constructione agamus.
Mon. I xii 5 Et hinc etiam patere potest quod substantie intellectuales, quarum sunt inmutabiles voluntates, necnon anime separate bene hinc abeuntes, libertatem arbitrii ob inmutabilitatem voluntatis non amictunt, sed perfectissime atque potissime hoc retinent.
Mon. I xiii 6 (...) unaqueque res eo facilius et perfectius ad habitum et ad operationem disponitur, quo minus in ea est de contrarietate ad talem dispositionem; unde facilius et perfectius veniunt ad habitum phylosophice veritatis qui nichil unquam audiverunt, quam qui audiverunt per tempora et falsis oppinionibus imbuti sunt.
De vulg. 2
Mon. 3
perfecte, De vulg. I xi 4
perfectissime, Mon. I xii 5
perfectius, De vulg. II vi 1; Mon. I xiii 6 (2)
-
L'avv., derivato da
perfectus, è att. nel lat. class. (vd. es.
OLD s.v.
perfecte), tardoant. (vd. es.
Blaise Patr. s.v.
perfecte) e mediev. (vd. es. DMLBS s.v.
perfecte) con il signif. di 'perfettamente, completamente'.
Nell'opera dantesca lat. l'avv. ricorre in tutti i suoi gradi, ma nella maggioranza dei casi (
De vulg. II
vi 1 e
Mon. I
xiii 6) è att. la forma comparativa
perfectius. Nella produzione volgare l'avv. corrispondente
perfettamente (in
ED, A.
Niccoli) ricorre quasi esclusivamente nel
Conv. con il signif. di 'compiutamente' o 'senza difetti o mende' (cfr. per l'occorrenza dell'avv. nella
Commedia,
perfettamente in
VD).
Oltre a
perfecte, D. utilizza anche i termini collegati
perfectio,
perfectivum,
perfectus (e il suo contrario
inperfectus) e
perficio.
-
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
perfettamente, vd.
VD.
Latino classico e tardoantico:
att. con il signif. di 'perfettamente, totalmente'; vd. es.
Rhet.
Her. II 13 Deinde a nobis sententia reperietur et causa proferetur, quare id scriptor senserit, quod scripserit; et demonstrabitur scriptum illud esse dilucide, breviter, commode,
perfecte, cum ratione certa (
CC);
Sen.
Epist. XX 118 Melius illi, qui ita finierunt: "bonum est, quod ad se impetum animi secundum naturam movet et ita demum petendum est, cum coepit esse expetendum", iam et honestum est; hoc enim est
perfecte petendum (
CC);
Gell. XI 16 Sed huius, inquam, tui erroris culpam esse intellego in mea scilicet infacundia, qui ne pluribus quidem verbis potuerim non obscurissime dicere quod a Graecis
perfectissime verbo uno et planissime dicitur (
CC).
Latino medievale:
si veda a titolo d'es.:
Alberto Magno,
Comm. in I Sent., d. 35 A, a. 3 Nos videmus, quod natura
perfectius agit, quam intellectus practicus (...) (
LLT);
Tommaso d’Aquino,
Subs. sep., XIV 123 Necesse est igitur Deum
perfectissime omnia cognoscere (
LLT); T
ommaso di Chobham,
Summa virt., 2 Qui autem
perfecte recolit opera precedentium patrum, bene potest et ipse agere et aliorum honera portare et a dextris et a sinistris, id est in prosperis et in adversis (
LLT).
Lessicografi medievali:
-
Commentatori danteschi:
Al grado superlativo l'avv. ricorre solo in:
Graziolo Bambaglioli ad Inf. VII 85-90: Nam omnipotentis creatoris nostri inacessibilis sapientia bonorum omnium est summa perfectio et in creaturis et operationibus suis
perfectissime operatur (...) (
DDP).
Benvenuto da Imola ad Purg. XIX 70-75: Et ut litera fiat clara est notandum, quod poeta
perfectissime purgat hic avaros (
DDP).
Autore: Federica Favero.
Data redazione: 19.06.2023.