perficio, -eci, -ectum, -ere (v.)
DEFINIZIONE:
1. perfezionare, condurre a termine (
Castiglioni-Mariotti).
De vulg. II v 4 (...) quod carmen, licet decasillabum videatur, secundum rei veritatem endecasillabum est: nam due consonantes extreme non sunt de sillaba precedente, et licet propriam vocalem non habeant, virtutem sillabe non tamen ammictunt; signum autem est quod rithimus ibi una vocali perficitur, quod esse non posset nisi virtute alterius ibi subintellecte (...).
De vulg. II vii 6 Posset adhuc inveniri plurium sillabarum vocabulum sive verbum, sed quia capacitatem omnium nostrorum carminum superexcedit, rationi presenti non videtur obnoxium, sicut est illud quod duodena perficitur sillaba in vulgari et in gramatica tredena perficitur in duobus obliquis.
Mon. I iv 2 Et quia quemadmodum est in parte sic est in toto, et in homine particulari contingit quod sedendo et quiescendo prudentia et sapientia ipse perficitur, patet quod genus humanum in quiete sive tranquillitate pacis ad proprium suum opus, quod fere divinum est iuxta illud «Minuisti eum paulominus ab angelis», liberrime atque facillime se habet.
Mon. II iv 5 Quod autem pro romano Imperio perficiendo miracula Deus portenderit, illustrium autorum testimoniis comprobatur.
FREQUENZA:
De vulg. 3
Mon. 2
INDEX LOCORUM:
perficiendo, Mon. II iv 5
perficitur, De vulg. II v 4; II vii 6 (2 volte); Mon. I iv 2
LOCUZ. E FRAS.:
—
VARIANTI E/O CONGETTURE:
—
CORRISPONDENZE:
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
—
Latino classico e tardoantico:
att. con differenti sfumature semantiche (vd.
Nota). Con il signif. di 'perfezionare, condurre a termine' vd. es.
Cic.
Fin II 15 Habes undique expletam et
perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur (
CC).
Latino medievale:
si riportano alcune occorrenze a titolo d'es.:
Ars Laur., 1 Et vocales similiter et per se moventur ad
perficiendam syllabam et consonantes movent secum, consonantes vero sine vocalibus inmobiles sunt (
LLT);
Anselmo d’Aosta,
Epist., 53 Notum quippe est sanctitati vestrae quia in tribulatione carnis et per ustionem rubigo peccatorum exuritur, et per patientiam iusti vita perficitur (
LLT);
Matteo d’Acquasparta,
Quaest. disp. fide, q. 8,
resp. Licet enim intellectus assentiat voluntate inclinante, tamen necessario requiritur habitus
perficiens et elevans intellectum ut imperium voluntatis exsequatur (
LLT).
Lessicografi medievali:
Uguccione, F 1, 59 (s.v.
facio):
perficio -cis, idest perfecte facere, ad finem ducere (DaMA).
Balbi (s.v.
perficio):
Perficio: ex per et facio -cis componitur
perficio -cis perfeci perfectum perficere, perfectum facere, ad finem deducere (...) (
Mirabile).
Commentatori danteschi:
—
NOTA:
Il v., derivato da facere con l'aggiunta del prefisso per-, è att. nel lat. class., tardoant. e mediev. (vd. es. DMLBS s.v. perficere) con il signif. proprio di «usque ad finem facere, absolvere, conficere, peragere» (Forcellini s.v. perficio I) e con i signif. traslati di «fabricari, facere, elaborare» (in rif. a cose Forcellini s.v. perficio II 1), «aliquid elaborando apte et decenter conficere» (Forcellini s.v. perficio II 2), «expolire, ad perfectionem adducere» (Forcellini s.v. perficio II 3) e «ad optatum exitum perducere, assequi, pervincere» (Forcellini s.v. perficio II 4). Il lat. cristiano, poi, aggiunge anche il signif. di 'témoigner, montrer' (Blaise Patr. s.v. perficio 4).
D. ricorre al v., all'interno della produzione lat., con l'idea di portare alla sua forma perfetta un qualcosa, sia esso una rima o una sillaba (come in De vulg.), oppure l'uomo e l'Impero (come in Mon.). Senso affine è espresso nelle opere volgari dal v. perfettare (in ED, L. Onder) in Rime LXXXIII 90 e Par. VIII 111, dove è impiegato con il valore di 'rendere perfetto'.
Oltre a perficio, D. ricorre anche ai termini collegati inperfectus, perfecte, perfectio, perfectivum e perfectus.
AUTORE: Federica Favero.
DATA REDAZIONE: 16.06.2023.
DATA ULTIMA REVISIONE: 22.01.2026.