essentialis, -e (agg.)

1. essenziale (Castiglioni-Mariotti), inerente all'essenza.
Mon. III xvi 4 Nam homo, si consideretur secundum utranque partem essentialem, scilicet animam et corpus, corruptibilis est; si consideretur tantum secundum unam, scilicet animam, incorruptibilis est.
Mon. 1
essentialem, Mon. III xvi 4
pars essentialis:  Mon. III xvi 4
Hapax nel lat. dantesco. L'agg., derivato da essentia, inizia ad essere att. nel lat. degli autori cristiani dove vale «ad essentiam pertinens» (vd. ThLL s.v. essentialis); il medesimo signif. ricorre anche nel lat. mediev. (vd. es. Blaise Mediev. s.v. essentialis), dove la parola è impiegata con abbondanza nel lessico tecnico della scolastica.

Nella propria produzione lat. (oltre al sost. essentia) D. ricorre una sola volta all'agg. essentialis nell'espressione pars essentialis, a indicare gli elementi costitutivi dell'uomo. Poco numerose sono anche le occorrenze nelle opere volgari di essenziale, att. solo in due luoghi del Conv. (III ix 7 e IV xvi 9, vd. essenziale in ED).

I principali lessicografi mediev. non registrano la parola, che però compare in Firminus Verris (s.v. esse): «Essentialis et hoc .le (...) .i. substancialis».
-
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
essenziale, vd. ED.
Latino classico e tardoantico:
il vocabolo è att. a partire dall'età cristiana con il signif. di «ad essentiam pertinens» (vd. ThLL s.v. essentialis): es. Ps. Ambr. Epist. de fide Nos ergo fideliter credimus Patrem, Filium et Spiritum sanctum, unum verum solum Deum in essentiali substantia, ac sanctam et individuam personalem aeternitatem (CC); Aug. Civ. XII 9 Cum ergo malae voluntatis efficiens naturalis, vel, si dici potest, essentialis nulla sit causa (CC); Fulg. RuspAd Tras. I 6 quod (...) "Deus erat" essentialis nominis veritas unitatem substantiae genitoris genitique monstraret (CC).
Latino medievale:
l'agg. è ampiamente att. nel lat. mediev., pertanto si riportano solo alcune occorrenze a titolo d'es. del nesso dantesco pars essentialis: Alberto Magno, Comm. in I Sent., d. 3 O, a. 33 Omnis substantia composita secundum partes essentiales, est perfecta in seipsa (LLT); Enrico di Gand, Quodlibet XII, q. 15 Et sunt tres partes essentiales correctionis iudicialis, sicut sunt tres partes essentiales poenitentiae, et quoad nullam harum trium partium debet fieri correctio iudicialis in muneribus, sicut nec administratio sacramentalis poenitentiae quoad aliquam suarum partium (LLT); Ruggero Bacone, Quaest. sup. prima Phil., 2 numerus potest constitui ex partibus integralibus sicut componitur ex unitatibus; si ex partibus essentialibus, sic ex genere et differentia (LLT); Tommaso d’Aquino, In I Sent., d. 3, q. 2, a. 2, a. 1 Sed creatura habet tantum duas partes essentiales, scilicet materiam et formam (LLT); Goffredo di Fontaines, Quodl., 8, q. 1 Descendendo vero ad distinctionem partium essentialium hominis quae sunt forma et materia, ex hoc non sunt ponenda in ipso plura esse existentiae simpliciter, quia illud numeratur solum secundum formam quae est idem quod actus et essentia simpliciter (LLT).
Lessicografi medievali:
-
Commentatori danteschi:
-
Autore: Federica Favero.
Data redazione: 23.09.2022.