1. necessità, obbligo assoluto (
Castiglioni-Mariotti).
Ep. XIII 87 Prima pars dividitur in partes duas: in prima petit divinum auxilium, in secunda tangit necessitatem sue petitionis, quod est iustificare ipsam, ibi: “Hucusque alterum iugum Parnassi” etc.
Mon. I xiii 2 Unde fit quod omne agens, in quantum huiusmodi, delectatur; quia, cum omne quod est appetat suum esse, ac in agendo agentis esse quodammodo amplietur, sequitur de necessitate delectatio, quia delectatio rei desiderate semper annexa est.
Mon. II ix 3 (...) omnibus viis prius investigatis pro iudicio de lite habendo, ad hoc remedium ultimo quadam iustitie necessitate coacti recurramus.
Mon. II ix 5 Quod si formalia duelli servata sunt, aliter enim duellum non esset, iustitie necessitate de comuni assensu congregati propter zelum iustitie nonne in nomine Dei congregati sunt?
Mon. III ii 4 Sed ad non nolle alterum duorum sequitur de necessitate: aut velle aut non velle; sicut ad non odire necessario sequitur aut amare aut non amare; non enim non amare est odire, nec non velle est nolle, ut de se patet.
Mon. III ii 7 Propter quod si finis nature impediri potest - quod potest - de necessitate sequitur quod Deus finem nature non vult; et sic sequitur quod prius: videlicet Deum velle quod non vult.
Questio 18 Dico ergo propter primum quod si aqua, in sua circumferentia considerata, esset in aliqua parte altior quam terra, hoc esset de necessitate altero istorum duorum modorum: vel quod aqua esset ecentrica, sicut prima et quinta ratio procedebat; vel quod, concentrica existens, esset gibbosa in aliqua parte, secundum quam terre superhemineret (...).
2. necessità, bisogno urgente (
Castiglioni-Mariotti).
Mon. III ix 7 “Quousque fui vobiscum recepti eratis; nunc fugabimini. Unde oportet vos preparare vobis etiam ea que iam prohibui vobis propter necessitatem”.
Mon. III ix 8 “Propter necessitatem dico; sed si quilibet habere non potest, duo sufficere possunt”.
3. necessità logica (
Castiglioni-Mariotti).
Questio 39 Sed ista ratio non videtur demonstrare, quia propositio maior principalis sillogismi non videtur habere necessitatem.
Questio 84 Ad quintum, cum dicitur quod aqua est corpus imitabile orbis lune, et per hoc concluditur quod debeat esse ecentrica, cum orbis lune sit ecentricus, dico quod ista ratio non habet necessitatem; quia licet unum adimitetur aliud in uno, non propter hoc est necesse quod imitetur in omnibus.
4. necessità, inevitabilità (
Castiglioni-Mariotti).
Ep. VI 15 Videbitis edificia vestra non necessitati prudenter instructa sed delitiis inconsulte mutata, que Pergama rediviva non cingunt, tam ariete ruere, tristes, quam igne cremari.
Mon. I xiii 1 Adhuc, ille qui potest esse optime dispositus ad regendum, optime alios disponere potest: nam in omni actione principaliter intenditur ab agente, sive necessitate nature sive voluntarie agat, propriam similitudinem explicare.
5. vincolo, legame (
Castiglioni-Mariotti).
De vulg. II xii 7 De pentasillabo quoque non sic concedimus: in dictamine magno sufficit enim unicum pentasillabum in tota stantia conseri, vel duo ad plus - et dico “pedibus” propter necessitatem qua pedibus, versibusque cantatur.
De vulg. 1
Ep. 2
Mon. 8
Questio 3
necessitate, Mon. I xiii 1; I xiii 2; II ix 3; II ix 5; III ii 4; III ii 7; Questio 18
necessitatem, De vulg. II xii 7; Ep. XIII 87; Mon. III ix 7; III ix 8; Questio 39; 84
necessitati, Ep. VI 15
de necessitate: Mon. I xiii 2; III ii 4; III ii 7; Questio 18
Il sost. (derivato da
necesse) è att. nel lat. class. con molteplici sfumature semantiche (vd. anche
ThLL s.v.
necessitas): vale, infatti, 'necessità' intesa come «inevitabilità, ineluttabilità, fatalità, destino» (
Castiglioni-Mariotti s.v.
necessitas 1; come il greco ἀνάγκη, vd.
Forcellini s.v.
necessitas), «bisogno urgente» (
Castiglioni-Mariotti s.v.
necessitas 2), «interesse, vantaggio» (
Castiglioni-Mariotti s.v.
necessitas 3), «momento critico, difficoltà, strettezza» (
Castiglioni-Mariotti s.v.
necessitas 4), «obbligo assoluto, costrizione» (
Castiglioni-Mariotti s.v.
necessitas 5), «necessità logica, indiscutibilità» (
Castiglioni-Mariotti s.v.
necessitas 6) e «vincolo, legame» (
Castiglioni-Mariotti s.v.
necessitas 7, in luogo di
necessitudo come già rilevato anche dai lessicografi mediev., vd. es.
Uguccione, N 23, 11-12,
DaMA). A questi signif. il lat. tardoant. aggiunge, per il sost. al plurale, quello di 'charge publique, fonction' (vd.
Blaise Patr. s.v.
necessitas 4).
Il lat. mediev. recupera generalmente i signif. richiamati (vd. es. DMLBS s.v.
necessitas) e integra il termine nel linguaggio tecnico della scolastica con il valore di «nécessité, qualité de ce qui ne peut être autrement» (vd.
Blaise Mediev. s.v.
necessitas 3).
L'impiego di
necessitas nelle opere lat. dantesche si inserisce nel quadro individuato, dal momento che la parola ricorre a indicare ora un 'obbligo assoluto', ora un 'bisogno urgente', ora l''inevitabilità' (anche in rif. alla legge di natura), ora un 'vincolo' ora una 'necessità logica' in rif. alla
ratio e alla
propositio maior principalis sillogismi (è impiegata, quindi, come tecnicismo logico). Interessante è anche notare l'utilizzo del sintagma
de necessitate (in
Mon. I
xiii 2, III
ii 4, III
ii 7 e
Questio 18) in funzione quasi avverbiale, con il valore di 'necessariamente' (es.
Quaglioni Mon.), 'di necessità' (es.
Chiesa-Tabarroni Mon.).
Oltre a
necessitas, nella propria produzione lat., D. impiega anche i termini collegati
necessario,
necessarius,
necesse e
necessito. Per un'analisi delle argomentazioni di
Mon. II secondo la semantica della necessità si veda
Cecotti,
La necessità dell'Impero.
-
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
necessità, vd.
VD.
Latino classico e tardoantico:
il sost. è att. con differenti sfumature semantiche (vd. Nota). Corrispondente all'uso dantesco è l'impiego della parola con il signif. di 'obbligo assoluto' (es.
Cic.
Off. II 21 Sin quae
necessitas huius muneris alicui rei publicae obvenerit (...), danda erit opera, ut omnes intellegant, si salvi esse velint, necessitati esse parendum,
CC), 'necessità, inevitabilità' (es.
Cic.
Cato 2 Quibus enim nihil est in ipsis opis ad bene beateque vivendum, eis omnis aetas gravis est; qui autem omnia bona a se ipsi petunt, eis nihil potest malum videri quod naturae
necessitas afferat,
CC), 'bisogno urgente' (es.
Cic.
Div. I 49 Sed vigilantes animi vitae
necessitatibus serviunt diiunguntque se a societate divina vinclis corporis impediti,
CC), 'necessità logica' (es.
Cic.
Tusc. I 79 quod si tanta vis est ad habitum mentis in is quae gignuntur in corpore, ea sunt autem, quaecumque sunt, quae similitudinem faciant, nihil
necessitatis adfert, cur nascantur animi, similitudo,
CC) e 'vincolo' (es.
Cic.
S. Rosc. 24
Sic se res habet, iudices: magnam vim, magnam
necessitatem, magnam possidet religionem paternus maternusque sanguis; ex quo si qua macula concepta est, non modo elui non potest verum usque eo permanat ad animum ut summus furor atque amentia consequatur,
CC).
Latino medievale:
ampiamente att.; per il signif. di 'obbligo assoluto' (e per la locuzione dantesca
de necessitate) vd. es. T
ommaso d’Aquino,
Contra retr. rel., VI 762 Quia vero caritas non solum finis est, sed etiam radix omnium virtutum et praeceptorum quae de actibus virtutum dantur; consequens est ut sicut per consilia homo proficit ad perfectius diligendum Deum et proximum, ita etiam proficiat ad perfectius observanda quae de
necessitate ad caritatem ordinantur (
LLT); per il signif. di 'bisogno urgente' vd. es.
Tommaso da Celano,
Vita secunda, II 45 Mos erat sancto Francisco integrum diem solitaria in cella transigere nec ad fratres reverti nisi sumendi cibi
necessitas perurgeret (
LLT); per il signif. di 'necessità logica' vd. es.
Alberto Magno,
Anal. priora, I i 8 Si, inquam, aliquis sic dicat, videtur contra hoc esse, quod cum syllogismus conferat enthymemati
necessitatem, non potest conferre
necessitatem quam non habet: non habet
necessitatem nisi per conversionem per quam reducitur ad perfectionem: de se ergo syllogismus non habet
necessitatem sicut imperfectus: ergo perfectionem non confert enthymemati quod est conversio, sed per conversionem: ergo oportet quod conversio secundum se sit perfecta et evidentis necessitatis: et sic non accipit perfectionem a syllogismo hoc enthymema quod est conversio (
LLT); per il signif. di 'necessità, inevitabilità' vd. es. <
William Wheatley>,
In Cons. Phil., V 6 Primo dicit: duae sunt
necessitates: una simplex quae est
necessitas naturae,
sicut omnes homines necesse est esse mortales. Alia est
necessitas conditionis; ut si scias hominem ambulare, illum ambulare necesse est: quia quod quisque novit, illud non potest aliter esse quam notum est (
LLT); per il signif. di 'vincolo' vd. es.
Aelredo di Rievaulx, Gen. Angl., II 11 Nos conterimur, nos iugulamur, nos dissipamur, nos dulcia amittimus pignora, nos suaves necessitudines morti exponimus (
LLT).
Lessicografi medievali:
Papias (s.v.
necessitas):
Necessitas aliquid fieri cogit. Necessitudo autem affectus est, vel vinculum propinquitatis (
Mirabile).
Uguccione, N 23, 11-12 (s.v.
necto): Item a necesse hec
necessitas -tis et hec necessitudo -nis, et differunt quia
necessitas aliquid fieri cogit, sed necessitudo, idest amicitia, dilectio, affectus, vel affinitas, propinquitas vel vinculum propinquitatis, ut uxor vel filius; sed hec proprietas apud auctores sepe confunditur (
DaMA).
Balbi (s.v.
necessitas) =
Uguccione (
Mirabile).
Commentatori danteschi:
-
Autore: Federica Favero.
Data redazione: 16.06.2023.