1. essere nascosto (
Castiglioni-Mariotti), passare inosservato (
Conte).
Ep. IV 2 Ne lateant dominum vincula servi sui, quam affectus gratuitas dominantis, et ne alia relata pro aliis, que falsarum oppinionum seminaria frequentius esse solent, negligentem predicent carceratum, ad conspectum Magnificentie vestre presentis oraculi seriem placuit destinare.
Mon. II iii 17 Hiis itaque ad evidentiam subassumpte prenotatis, cui non satis persuasum est romani populi patrem, et per consequens ipsum populum, nobilissimum fuisse sub celo? Aut quem in illo duplici concursu sanguinis a qualibet mundi parte in unum virum predestinatio divina latebit?
Mon. II vii 11 Similiter et latere non debet quoniam in hiis duobus decertandi generibus ita se habet res, ut in altero sine iniuria decertantes impedire se possint, puta duelliones, in altero vero non (...).
Ep. 1
Mon. 2
lateant, Ep. IV 2
latebit, Mon. II iii 17
latere, Mon. II vii 11
-
Il v. è att. sin dall'antichità con il signif. primario di
absconditum esse (in senso proprio e in senso traslato, vd.
ThLL s.v.
lateo I); sviluppa poi, in epoca più tarda, un senso attivo per cui equivale anche ad
abscondere e a
ignorare (vd.
ThLL s.v.
lateo II). Il lat. mediev. recupera gli usi individuati (vd. es.
Blaise Mediev. s.v.
lateo e DMLBS s.v.
latere).
D. utilizza il v.
lateo esclusivamente con il valore di 'essere nascosto' in senso fig., a indicare - specialmente in
Ep. IV 2 e
Mon. II
vii 11 - il fatto che un determinato fatto o oggetto non debba 'passare inosservato'. D., inoltre, ricorre anche ai termini derivati
latens e
latibulum.
Nella produzione lat. dantesca
lateo ricorre anche in
Mon. II
viii 4 all'interno di una citazione esplicita di
Ov.
Met. IV 88: «Horum amborum Ovidius memoriam fecit in quarto, ubi dicit in Piramo: Coctilibus muris cinxisse Semiramis urbem et infra: Conveniant ad busta Nini
lateantque sub umbra».
-
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
-
Latino classico e tardoantico:
il v. è ampiamente att. con differenti sfumature semantiche (vd.
Nota) e, in particolare, con il signif. di
absconditum esse (in senso proprio e in senso traslato; vd.
ThLL s.v.
lateo). In senso fig.: es.
Cic.
S. Rosc. 118 Etenim quaerere ita debetis: ubi multa avare, multa audacter, multa improbe, multa perfidiose facta videbitis, ibi scelus quoque
latere inter illa tot flagitia putatote. Tametsi hoc quidem minime
latet quod ita promptum et propositum est ut non ex illis maleficiis quae in illo constat esse hoc intellegatur verum ex hoc etiam, si quo de illorum forte dubitabitur, convincatur (
CC);
Lucr. III 277 quod genus in nostris membris et corpore toto / mixta
latens animi vis est animaeque potestas (
CC);
Tert.
Paenit. 10 An melius est damnatum
latere, quam palam absolvi? (
CC).
Latino medievale:
att. con abbondanza anche nel lat. mediev.; si segnalano alcune occorrenze a titolo d'es.:
Riccardo di San Vittore,
De Trin., I 7 Quod igitur innumera sint que ab eterno non fuerunt, cotidiana experimenta
latere non sinunt (
LLT);
Alberto Magno,
Anal. priora, I
vii 3 Aliquoties autem propter similitudinem positionis terminorum in universalibus et singularibus accidit error in reductione syllogismorum: et hoc oportet non
latere nos: quia si hoc
lateat, non potest reduci oratio in formam syllogisticam (
LLT);
Bonaventura,
Comm. in II Sent., d. 8, p. 2, a.
unicus, q. 6 (...) si in iudicio arguemur de secretissimis cogitationibus, videtur, quod hae non
lateant accusatorem nostrum (
LLT);
Tommaso d’Aquino,
Quaest. disp. de pot., q. 6, a. 3, resp. ad arg. 12 (...) sicut substantia spiritualis creata non potest suo imperio imprimere formam in materia, ita non potest suo imperio impedire quin imprimatur ab agente naturali; et si hoc aliquando faciat, facit per appositionem alicuius impedimenti naturalis, quamvis sensus humanos
lateat (
LLT).
Lessicografi medievali:
Papias (s.v.
latere):
Latere: occultari.
Lateo -es deficit futuro infinito sicut pleraque neutra secundae coniugationis (...) (
Mirabile).
Uguccione, L 35, 1 (s.v.
lateo):
Lateo -es -ui, idest abscondi vel esse in abscondito. Habet adhuc et aliam significationem, sed quando construitur cum accusativo, et proprie rei animate, ut 'hoc consilium
latet me':
latet me, idest ignoratur a me. Si vero dicatur 'ego
lateo consilium', aut nichil est dictu, nec latine dicitur, aut falsum est quod dicitur; et construitur cum tali accusativo transitive (
DaMA).
Commentatori danteschi:
-
Autore: Federica Favero.
Data redazione: 03.05.2023.