1. rivelazione (
Castiglioni-Mariotti), manifestazione di ciò che è nascosto.
Ep. V 27 Et hic, cum ad revelationem Spiritus, homo factus, evangelizaret in terris, quasi dirimens duo regna, sibi et Cesari universa distribuens, alterutri iussit reddi que sua sunt.
Mon. II vii 7 Occultum vero est iudicium Dei ad quod humana ratio nec lege nature nec lege Scripture, sed de gratia spetiali quandoque pertingit; quod fit pluribus modis: quandoque simplici revelatione, quandoque revelatione disceptatione quadam mediante.
Mon. II vii 8 Simplici revelatione dupliciter: aut sponte Dei, aut oratione impetrante (...).
Ep. 1
Mon. 3
revelatione, Mon. II vii 7 (2); II vii 8
revelationem, Ep. V 27
-
La parola è att. a partire da un'età abbastanza tarda con il signif. proprio di «actus revelandi et detegendi» (vd.
Forcellini s.v.
revelatio I) e, in ambito cristiano, con il signif. traslato di «manifestatio arcani» (vd.
Forcellini s.v.
revelatio I) ma anche di 'verità rivelata' (vd.
Blaise Patr. s.v.
revelatio 4).
Coerentemente con il fatto che nel lat. mediev. il vocabolo pare att. esclusivamente nel signif. traslato individuato (vd. es.
Blaise Mediev. s.v.
revelatio, che registra anche un impiego della parola con il signif. di «méditation, examen»), D. ricorre a
revelatio a indicare l'atto di manifestare qualcosa che era nascosto (vd. anche il campo
Lessicografi mediev.) e legato alla sfera del divino (si tratta di
revelatio Spiritus in
Ep. V 26 e di rivelare il giudizio divino in
Mon. II
vii 7-8). Parzialmente diverso è il valore del participio passato di
revelo in
Mon. III xvi 10 («Propter quod opus fuit homini duplici directivo secundum duplicem finem: scilicet summo Pontifice, qui secundum
revelata humanum genus perduceret ad vitam ecternam, et Imperatore, qui secundum phylosophica documenta genus humanum ad temporalem felicitatem dirigeret»), ove la scelta di impiegare 'le cose rivelate' in luogo dell'altrettanto accettabile 'la rivelazione' (così traduce, per es.
Quaglioni Mon.) pare adombrare un rif. più - potremmo dire - pratico a ciò che viene rivelato e non alla rivelazione in sé.
-
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
rivelazione, vd.
VD.
Latino classico e tardoantico:
in senso traslato il vocabolo è att. a partire da un'età abbastanza tarda, in ambito cristiano, con il signif. di
manifestatio arcani (vd.
Forcellini s.v.
revelatio II): es.
Tert.
Adv. Marc. V 4 Filii denique sui
revelationem [Deus] in extremitatem temporum et disposuit et praedicavit (
CC);
Aug.
Conf. IX 10 sileant somnia et imaginariae
revelationes (
CC).
Latino medievale:
att. con abbondanza e con il medesimo signif. anche nel lat. mediev.; si veda per es. A
lberto Magno,
Comm. in III Sent., d. 25 B, a. 4 Sine praejudicio dico, quod neque ante adventum, neque post, sine
revelatione divina et doctrina tenetur explicite scire articulos, sed implicite, sed hoc supposito certissime nihil dubitandum, quod
revelatio sit Ecclesiae, et semper facta est Ecclesiae (
LLT);
Tommaso d’Aquino,
In div. nom., I 1 Sic igitur principia ex quibus procedit haec doctrina sunt ea quae per
revelationem Spiritus sancti sunt accepta et in sacris Scripturis habentur (
LLT);
Goffredo di Fontaines,
Quodl., IX, q. 20 Praeterea scientia quae procedit ex principiis certioribus magis proprie debet dici scientia; sed theologia procedit ex principiis certioribus quam naturalis, quia certitudo principiorum in theologia habetur ex
revelatione veritatis divinae quae infallibilis est; certitudo autem principiorum naturalium ex sensibus qui decipi possunt (
LLT).
Lessicografi medievali:
Isid. Orig. VI ii 49: Revelatio enim dicitur manifestatio eorum quae abscondita erant (Mirabile).
Papias (s.v. revelatio): Revelatio dicitur manifestatio eorum quae abscondita erant. Revelatio potest mysterium dici (Mirabile).
Commentatori danteschi:
-
Autore: Federica Favero.
Data redazione: 11.05.2023.