Roma, -e (s.f.)

1. Roma (Castiglioni-Mariotti), città italiana capitale dell'Impero.
De vulg. I x 5 Et dextri regiones sunt Apulia, sed non tota, Roma, Ducatus, Tuscia et Ianuensis Marchia; sinistri autem pars Apulie, Marchia Anconitana, Romandiola, Lombardia, Marchia Trivisiana cum Venetiis.
Ep. VII 25 Vere matrem viperea feritate dilaniare contendit, dum contra Romam cornua rebellionis exacuit, que ad ymaginem suam atque similitudinem fecit illam.
Ep. XI 4 (...) Romam - cui, post tot triumphorum pompas, et verbo et opere Christus orbis confirmavit imperium, quam etiam ille Petrus, et Paulus gentium predicator, in apostolicam sedem aspergine proprii sanguinis consecravit -, (...) viduam et desertam lugere compellimur.
Ep. XI 22 Quod ut gloriosa longanimitas foveat et defendat, Romam urbem, nunc utroque lumine destitutam, nunc Annibali nedum alii miserandam, solam sedentem et viduam prout superius proclamatur, qualis est, pro modulo vestre ymaginis ante mentales oculos affigatis oportet.
Ep. XI 27 Emendabitur quidem (...) si unanimes omnes qui huiusmodi exorbitationis fuistis auctores, pro Sponsa Christi, pro sede Sponse que Roma est, pro Ytalia nostra, et ut plenius dicam, pro tota civitate peregrinante in terris, viriliter propugnetis, ut de palestra iam cepti certaminis undique ab Occeani margine circumspecta, vosmetipsos cum gloria offerentes, audire possitis: «Gloria in excelsis» (...).
Mon. II v 12 Nunquid non preferendi leges propriis commodis memorabile nobis exemplar Camillus fuit qui, secundum Livium, dampnatus exilio, postquam patriam liberavit obsessam, spolia etiam romana Rome restituit, universo populo reclamante, ab urbe sancta discessit, nec ante reversus est quam sibi repatriandi licentia de auctoritate senatus allata est?
Mon. II vi 8 Quis autem fuerit locus et que gens, per dicta superius et per dicenda inferius satis est manifestum quod fuerit Roma, et cives eius sive populus.
Mon. II viii 11 Sed quod Roma palmam tanti bravii sit adepta, multis comprobatur testimoniis.
Mon. II ix 18 Postquam vero Ytalorum litigia sedata fuerunt, et cum Grecis cumque Penis nondum pro divino iudicio certatum esset, ad Imperium intendentibus illis et illis, Fabritio pro Romanis, Pirro pro Grecis, de imperii gloria in militie multitudine decertantibus, Roma obtinuit (...).
Mon. III x 1 Dicunt adhuc quidam quod Constantinus imperator, mundatus a lepra intercessione Silvestri tunc summi Pontificis, Imperii sedem, scilicet Romam, donavit Ecclesie cum multis aliis Imperii dignitatibus.
De vulg. 1
Ep. 4
Mon. 5
Roma, De vulg. I x 5; Ep. XI 27; Mon. II vi 8; II viii 11; II ix 18
Romam, Ep. VII 25; XI 4; XI 22; Mon. III x 1
Rome, Mon. II v 12
-
Il toponimo è att. lungo tutto l'arco della latinità a indicare la città italiana «founded in the second year of the seventh Olympiad» (Lewis-Short s.v. Roma) e che fu capitale dell'Impero (Gaffiot s.v. Roma). Metonimicamente, poi, Roma vale 'gli abitanti della città' (vd. OLD s.v. Roma b); il termine, poi, designa anche la dea eponima dell'Urbe (vd. OLD s.v. Roma c).

Roma compare un certo numero di volte nell'opera lat. di D.: se in De vulg. I x 5, Ep. VII 25, XI 22 e XI 27 la città è essenzialmente quella contemporanea, vista non solo come centro abitato ma anche come territorio di pertinenza della Chiesa, in Mon. essa è la Roma antica, che sconfisse Veienti (Mon. II v 12), Greci e Cartaginesi (Mon. II ix 18), che ottenne l’Imperium universale (Mon. II vi 8, II viii 11) e che fu donata da Costantino a papa Silvestro che lo guarì dalla lebbra (Mon. III x 1).

Qualche parola in più merita Ep. XI 4. Innanzitutto, è necessario notare che l'occorrenza di Roma nel passo costituisce una parziale eccezione al fatto che al di fuori del trattato politico la città è colta al di fuori del suo essere antica: nel brano richiamato, infatti, Roma compare sia nel suo ruolo di sede imperiale sia in quello di città contemporanea su cui D., novello Geremia, leva il suo lamento («cum Ieremia, non lugenda prevenientes, sed post ipsa dolentes, viduam et desertam lugere compellimur»; vd. FaveroLessico toponomastico ed etnico).

In Ep. XI 4, poi, il sintagma «pasce sacrosanctum ovile; Romam» («Nos quoque eundem Patrem et Filium, eundem Deum et hominem, nec non eandem Matrem et Virginem profitentes, propter quos et propter quorum salutem ter de caritate interrogatum et dictum est: Petre, pasce sacrosanctum ovile; Romam - cui, post tot triumphorum pompas, et verbo et opere Christus orbis confirmavit imperium (...)»; si noti il rif. dantesco a Io 21, 15-17) è frutto di restauro: il ms. L che testimonia l'Ep., infatti, riporta l'insostenibile ovilem romanam; per ovviare a ovilem di genere femminile alcuni critici hanno proposto differenti soluzioni (vd. Varianti). In particolare CecchiniSul testo, pp. 391-392 «afferma che Dante non può aver introdotto "una variazione tanto arbitraria (...) quale sarebbe pasce sacrosanctum ovile" e propone dunque di reintegrare le due espressioni [evangeliche] pasce agnos meos e pasce oves meas (...). A suo avviso l'omissione della formula evangelica sarebbe da attribuirsi allo stesso Dante, che potrebbe "aver ritenuto sufficiente indicare le due parole (Petre, pasce) che si ripetono all'inizio delle tre esortazioni consecutive, senza nemmeno avvertire il bisogno di aggiungere un et cetera (...)." Lo studioso propone pertanto che ovilem sia l'esito dell'abbreviazione di civitatem (...). Ma a mio avviso con la prima espressione (sacrosanctum ovilem) Dante intende la Chiesa, mentre Cristo non può che aver confermato l'impero del mondo alla città di Roma» (Baglio Ep., p. 49).

Oltre a Roma, D. impiega anche l'etnonimo derivato Romani.
Ep. XI 4: ovilem; Romam] ovilem romanam L, ovilem Romam con. Witte Ep. (Moore Ep., Pistelli Ep., Pastore Stocchi Ep., Baglio Ep.), ovile romanum con. Troya Del veltro allegorico, ovilem romanum con. Fraticelli Ep., Urbem Romam con. Giuliani Ep., ovile Romam con. Toynbee Ep., civitatem romanam con. Cecchini Sul testo, ovem romanam con. Villa Ep.
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
Roma, vd. ED (A. Frugoni, I. Barsali Belli, P. V. Mengaldo).
Latino classico e tardoantico:
ampiamente att., vd. es. EnnAnn. 82  [Romulus et Remus] certabant, urbem Romam Remoramne vocarent (CC); CicPhil. 3 Quem ad modum nostrum hoc consilium Capua probabit, quae temporibus his Roma altera est? (CC); PlinNat. III v 65 superque Roma ipsa, cuius nomen alterum dicere nisi arcanis caerimoniarum nefas habetur optimaque et salutari fide abolitum enuntiavit Valerius Soranus luitque mox poenas (CC); Dig. L xvi 87 Ut Alfenus ait, 'urbs' est 'Roma', quae muro cingeretur, 'Roma' est etiam, qua continentia aedificia essent: nam Romam non muro tenus existimari ex consuetudine cotidiana posse intellegi, cum diceremus Romam nos ire, etiamsi extra urbem habitaremus (LLT).
Latino medievale:
att. con abbondanza, vd. es. Beda il Venerabile, Hist., II iv 1 In quo et exemplum sequebatur primi pastoris ecclesiae, hoc est beatissimi apostolorum principis Petri, qui fundata Romae ecclesia Christi Clementem sibi adiutorem evangelizandi, simul et successorem consecrasse perhibetur (LLT); Alcuino, Carm., XXI 5 Urbs, caput orbis, habet te maxima Roma magistrum (MGH); Aelredo di Rievaulx, Serm., XV 38 Regnabat in Roma quidam imperator qui habebat uniuersum mundum sub potestate sua, cui totus mundus soluebat tributum (LLT).
Lessicografi medievali:
Papias (s.v. Roma): Roma a Romulo condita est sive nominata. Nam cum interfecto idem Romulus post Albam Amulio avum suum Numitorem in regnum restituisset in eum locum ubi nunc est Roma devenit ibique moenia construxit quam Romam nominavit, hanc antea Evander dicitur condidisse. Sola Roma urbs, caetera oppida dicuntur unde qui ibi habitant olim urbani dicebatur, in Caeteris oppidani. Roma post excidium Troiae anno cccc.xxxiii condita est. De hac multi dissentiunt. Nam Salustius Troianus ab Aenea hanc condidisse dicit, qui sedibus incertis vagabantur. AIii ab Evandro sicut Virgilius ibi: At pater Evandrus Romanae conditor arcis. Alii a Romulo: Eutropius quoque in libro historiarum sic loquitur: Romulus cum inter pastores latrocinaretur xxiii annos natus urbem exiguam in Palatino monte constituit, quam ex suo nomine Romam vocavit. Post hunc Tullius Hostilius ampliavit adiecto Caelio monte. Deinde Ancus Martius Aventinum montem adiecit et Ianiculum, post hunc Servius Tullius montes tres Quirinalem, Viminalem et Esquilinum urbi adiecit et fossas circa murum duxit. Ad extremum vero Aurelianus imperator eam muris firmioribus cinxit ac teraplum soli aedificavit. Roma urbs Italie et nunc princeps gentium a Remo et Romulo geminis condita fertur. Itaque Romulus interfecto prius avo Numitore dehinc Remo fratre arripuit regnum urbemque constituit. Regnum avi, muros fratris, templum soceri sanguine dedicavit. Roma septem sedet montibus: qui sunt Tarpeius, Adventinus, Viminalis, Quirinalis, Caelius, Esquilinus, Palatinus (Mirabile).
Uguccione, R 47, 4 (s.v. Romus):  Item a Romus hec Roma, et non a Romulus: tunc enim deberet dici Romula et non Roma; et dicitur Roma ab illo, quia ille fuit primus fundator illius (DaMA).
Balbi (s.v. Roma) = Uguccione (Mirabile).
Commentatori danteschi:
-
Autore: Federica Favero.
Data redazione: 28.06.2023.