latius, -a, -um

1. italiano, dell’Italia (Tavoni De vulg.).
De vulg. I x 3 Nos vero iudicium relinquentes in hoc et tractatum nostrum ad vulgare latium retrahentes, et receptas in se variationes dicere nec non illas invicem comparare conemur.
De vulg. I xi 1 Quam multis varietatibus latio dissonante vulgari, decentiorem atque illustrem Ytalie venemur loquelam; et ut nostre venationi pervium callem habere possimus, perplexos frutices atque sentes prius eiciamus de silva.
De vulg. I xi 7 Sardos etiam, qui non Latii sunt sed Latiis associandi videntur,eiciamus, quoniam soli sine proprio vulgari esse videntur,gramaticam tanquam simie homines imitantes: nam et locuntur.
De vulg. I xi 7 Sardos etiam, qui non Latii sunt sed Latiis associandi videntur,eiciamus, quoniam soli sine proprio vulgari esse videntur,gramaticam tanquam simie homines imitantes: nam et locuntur.
De vulg. I xv 7 Quare, cribellum cupientes deponere, ut residentiam cito visamus, dicimus Tridentum atque Taurinum nec non Alexandriam civitates metis Ytalie in tantum sedere propinquas quod puras nequeunt habere loquelas; ita quod si etiam quod turpissimum habent vulgare, haberent pulcerrimum,propter aliorum commixtionem esse vere latium negaremus.
De vulg. I xv 7 Quare, si latium illustre venamur, quod venamur in illis inveniri non potest.
De vulg. I xvi 6 Itaque, adepti quod querebamus, dicimus illustre, cardinale, aulicum et curiale vulgare in Latio quod omnis latie civitatis est et nullius esse videtur, et quo municipalia vulgaria omnia Latinorum mensurantur et ponderantur et comparantur.
De vulg. I xix 1 Hoc autem vulgare quod illustre, cardinale, aulicum et curiale ostensum est, dicimus esse illud quod vulgare latium appellatur.
De vulg. I xix 1 Et sicut illud cremonense ac illud lombardum et tertium semilatium dicitur, sic istud, quod totius Ytalie est, latium vulgare vocatur.
De vulg. II i 1 Sollicitantes iterum celeritatem ingenii nostri et ad calamum frugi operis redeuntes, ante omnia confitemur latium vulgare illustre tam prosayce quam metrice decere proferri.
De vulg. II ii 8 Arma vero nullum latium adhuc invenio poetasse.
De vulg. II v 2 Et licet trisillabo carmine atque endecasillabo et omnibus intermediis cantores latii usi sint,pentasillabum et eptasillabum et endecasillabum in usu frequentiori habentur, et post hec trisillabum ante alia.
De vulg. 12
latie, De vulg. I xvi 6
latii, De vulg. II v 2; I xi 7
latio De vulg. I xi 1
latium De vulg. I x 3; I xv 7; I xix 1 (2); II i 1; II ii 8
vulgare latium: De vulg. I x 3; I xix 1 (2); II i 1

Continua nel Medioevo l’uso poetico di indicare l’Italia con Latium, cfr. Paolo Diacono, Historia Longobardorum, p. 71: «Quare Italia sic vocatur, ut quid etiam Ausoniam vel Latium dicitur» (MGH), Benvenuto da Imola, ad Par. VIII 61-63: «Ausonia enim fuit olim pars Latii, ubi fuit Roma et tot populi latini vicini, sicut patet per Livium et Plinium: sed Ausonia ponitur pro Italia, sicut et Latium saepe apud poetas» (DDP), Uguccione, L 35, 11 (s.v. lateo): «Item a lateo hoc Latium -tii, quedam pars Ytalie ubi Saturnus latuit, expulsus a dio suo love; sed postea ampliata est appellano nominis, ut Latium diceretur Ytalia» e Papias (s.v. latium) «Latium pro Italia». In D. l’agg. sostantivato corrisponde a latinus per indicare gli italiani in quanto parlanti il volgare di sì (vd. De vulg. I xi 7 e cfr. latinus in VDL).

La locuzione vulgare latium è dantesca per indicare un referente nuovo, e cioè il volgare italiano, la cui esistenza D. dimostra per via filosofica con il ricorso alla reductio ad unum (cfr. semilatius in VDL).

De vulg. I x 3: latium] latium edd., B, latinum G, T
De vulg. I xv 7: Latium] Latium edd., B, latinum G, T
De vulg. I xix 1: latium] latium edd., B, latinum G, T
De vulg. II i 1: latium] latium edd., B, latinum G, T
Voce corrispondente nelle opere volgari di Dante:
-
Latino classico e tardoantico:
nell’uso poetico è att. il signif. estensivo di ‘italiano’, così come Latium può indicare, per metonimia, il territorio romano a partire dal suo luogo di origine (cfr. OLD s.v. latius 2 e s.v. Latium 1 b).

Ov. Ars I 413 Tu licet incipias, qua flebilis Allia luce / Vulneribus Latiis sanguinulenta fuit (LLT-A); Stat. Silv. I ii 178 iam que parens Latius, cuius praenoscere mentem / fas mihi, purpureos habitus iuvenique curule / indulgebit ebur, Dacas que (et gloria maior) / exuvias lauros que dabit celebrare recentes. (LLT-A); Mart. IX lxv 1 Alcide, Latio nunc agnoscende Tonanti (...) (LLT-A).

Latino medievale:
l’uso class. prosegue nel Medioevo, compresa la lessicografia mediev. (vd. campo Note).
Ord. Vit. Hist. Eccl. X 24, p. 141 Nam ipsi, postquam principatum adepti sunt, secundum ritus Latios clerum et populum disponere decreverunt (PL); Giovanni Scoto Eriugena, Gloss. de Prud. 94: 'Latii' Italici (ACLL).
Lessicografi medievali:
-
Commentatori danteschi:
-
Autore: Giulia Pedonese.
Data redazione: 16.07.2020.
Data ultima revisione: 21.05.2021.